Co pomaga?
- regularne leki i wizyty kontrolne
- dieta z warzywami, owocami, rybami i pełnym ziarnem
- ruch dopasowany do możliwości
- sen i odpoczynek
- szczepienia zalecone przez lekarza
- ochrona przed słońcem przy zmianach skórnych
Choroby autoimmunologiczne
Choroby autoimmunologiczne to grupa ponad 80 chorób, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki. Mogą dotyczyć stawów, skóry, tarczycy, jelit, nerek czy układu nerwowego. Zwykle nie da się ich wyleczyć raz na zawsze, ale leczenie pozwala opanować stan zapalny i chronić narządy.
Czym są choroby autoimmunologiczne?
W chorobie autoimmunologicznej układ odpornościowy atakuje zdrowe tkanki zamiast drobnoustrojów (autoagresja). Przewlekłe zapalenie może uszkadzać jeden narząd, np. tarczycę, stawy lub jelita, albo cały organizm.
Nie można się nimi zarazić. Zaostrzenia często przeplatają się z okresami remisji.
Najczęstsze choroby autoimmunologiczne
Opisano ponad 80 chorób autoimmunologicznych. Oto najczęstsze.
Stawy i tkanka łączna
- reumatoidalne zapalenie stawów (RZS),
- toczeń rumieniowaty układowy,
- zespół Sjögrena,
- zapalenie skórno-mięśniowe.
Gruczoły dokrewne
- choroba Hashimoto (niedoczynność tarczycy),
- choroba Gravesa i Basedowa (nadczynność tarczycy),
- cukrzyca typu 1.
Przewód pokarmowy i wątroba
- celiakia,
- autoimmunologiczne zapalenie wątroby,
- choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego (podłoże immunologiczne).
Nerwy, mięśnie i skóra
- stwardnienie rozsiane (SM),
- miastenia (męczliwość mięśni),
- łuszczyca,
- bielactwo i łysienie plackowate.
Rzadsze, np. zespół Goodpasture’a czy choroba Behçeta, leczą zwykle ośrodki specjalistyczne.
Jakie objawy dają choroby autoimmunologiczne?
Objawy zależą od zajętego narządu. Mogą też mieć inne przyczyny.
Objawy ogólne
Przewlekłe zmęczenie, stany podgorączkowe lub gorączka bez infekcji, zmiana wagi, kłopoty z koncentracją.
Stawy i mięśnie
Ból, obrzęk i poranna sztywność stawów, bóle lub osłabienie mięśni.
Skóra i włosy
Wysypki nasilające się po słońcu, odbarwienia, wypadanie włosów, suchość oczu i ust.
Przewód pokarmowy
Bóle brzucha, biegunki lub zaparcia, wzdęcia, krew w stolcu, niedobór żelaza.
Układ nerwowy
Drętwienie lub mrowienie kończyn, zaburzenia lub podwójne widzenie, opadanie powiek, osłabienie mięśni.
Sygnałem bywają też wyniki badań, np. niedokrwistość, białko w moczu, wysokie OB i CRP.
Przyczyny i czynniki ryzyka chorób autoimmunologicznych
Przyczyna nie jest dokładnie znana. Najpewniej potrzebna jest skłonność genetyczna i czynnik, który uruchamia chorobę.
- Geny i rodzinaDziedziczy się skłonność, a nie samą chorobę.
- Płeć i hormonyKobiety chorują znacznie częściej, często w wieku rozrodczym, w ciąży lub po porodzie.
- Inna choroba autoimmunologicznaJedna zwiększa ryzyko kolejnej. Często współistnieją np. celiakia, cukrzyca typu 1 i Hashimoto.
- InfekcjeNiektóre zakażenia mogą wyzwolić autoagresję u osoby z predyspozycją.
- Palenie i środowiskoPalenie zwiększa ryzyko m.in. RZS. Rola chemikaliów, leków i mikrobioty jelitowej nie jest w pełni wyjaśniona.
Stres sam nie powoduje choroby autoimmunologicznej, choć może sprzyjać zaostrzeniom.
Jak lekarz rozpoznaje chorobę autoimmunologiczną?
Nie ma jednego badania na wszystkie choroby autoimmunologiczne. Rozpoznanie często wymaga kilku wizyt.
| Badanie / ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|
| Wywiad i badanie | Rozmowa z lekarzem Pytania o objawy, choroby w rodzinie i leki. Oględziny skóry, stawów i błon śluzowych. |
| Podstawowe badania | Morfologia, OB, CRP, badanie moczu Pokazują stan zapalny i zajęcie np. krwi lub nerek. |
| Przeciwciała | ANA, RF, anty-CCP, anty-TPO i inne Zleca się je celowo przy podejrzeniu konkretnej choroby. Niskie dodatnie ANA ma też część zdrowych, więc wynik ocenia się z objawami. |
| Badania obrazowe | USG, RTG, rezonans magnetyczny Ocena stawów, tarczycy, brzucha, mózgu i rdzenia. |
| Biopsja | Pobranie wycinka tkanki Czasem potwierdza rozpoznanie, np. biopsja nerki w toczniu lub jelita w celiakii. |
Zaczyna lekarz rodzinny, dalej specjalista zależnie od objawów, np. reumatolog, endokrynolog lub neurolog.
Jak leczy się choroby autoimmunologiczne?
Leczenie ma wyciszyć zapalenie, złagodzić objawy i chronić narządy. Leki dobiera i kontroluje lekarz.
Leki przeciwzapalne
NLPZ łagodzą ból i obrzęk. Sterydy szybko wyciszają zaostrzenie, ale długo stosowane mają wiele działań niepożądanych.
Leki immunosupresyjne
Hamują nadmierną odporność i modyfikują przebieg choroby. Stosuje się je długo, z regularnymi badaniami krwi.
Leki biologiczne i celowane
Gdy klasyczne leczenie nie wystarcza. Wiele z nich jest dostępnych w programach lekowych NFZ.
Uzupełnianie hormonów
Gdy gruczoł jest zniszczony, np. lewotyroksyna w niedoczynności tarczycy, insulina w cukrzycy typu 1.
Leczenie wspierające
Rehabilitacja, uzasadniona dieta (np. bezglutenowa w celiakii), leczenie bólu, wsparcie psychologiczne.
Nie odstawiaj ani nie zmieniaj leków samodzielnie, nawet gdy objawy ustąpią. Leki obniżające odporność zwiększają ryzyko zakażeń, dlatego ważne są szczepienia i kontrole.
Życie z chorobą autoimmunologiczną
Styl życia nie zastąpi leków, ale poprawia samopoczucie i chroni np. serce.
Czego unikać?
- palenia tytoniu
- nadmiaru alkoholu
- samodzielnej zmiany leków
- restrykcyjnych diet bez wskazań
- suplementów „na odporność” bez zgody lekarza
Czy choroby autoimmunologiczne są groźne?
Zwykle są przewlekłe i nie mijają na zawsze, ale wiele z nich dobrze się kontroluje.
Nieleczone mogą zniszczyć stawy w RZS, nerki w toczniu lub wywołać kwasicę ketonową w cukrzycy typu 1. Długie zapalenie jelit zwiększa ryzyko raka jelita grubego.
Wczesne rozpoznanie i kontrole pozwalają wielu chorym normalnie pracować i żyć.
Przy nagłej duszności, bólu w klatce piersiowej, nagłym osłabieniu mięśni z trudnością połykania lub oddychania, nagłym pogorszeniu widzenia, wyraźnie mniejszej ilości moczu albo przy cukrzycy typu 1 z wymiotami, silnym pragnieniem i sennością nie czekaj na teleporadę. Dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.
Leczysz się już? Przedłuż e-receptę na swój lek
Wpisz jego nazwę. Lekarz na konsultacji online oceni, czy może wystawić e-receptę na kontynuację leczenia. Płacisz za konsultację: 55 zł, nie za receptę.
Konsultacja nie gwarantuje wystawienia recepty. Nowe objawy lub zmianę leczenia omów z lekarzem.
Lekarze, którzy mogą pomóc
Wszyscy lekarze: neurolog
Najczęstsze pytania
Czy choroby autoimmunologiczne są dziedziczne?
Dziedziczy się skłonność, a nie samą chorobę. Choroby autoimmunologiczne częściej występują w niektórych rodzinach, ale większość krewnych osoby chorej nigdy nie zachoruje.
Czy dodatni wynik ANA oznacza chorobę autoimmunologiczną?
Nie zawsze. Niski dodatni wynik ANA zdarza się u zdrowych osób, zwłaszcza u kobiet i osób starszych. Lekarz ocenia go razem z objawami i innymi badaniami.
Czy chorobę autoimmunologiczną można wyleczyć?
Większości nie da się wyleczyć całkowicie, ale wiele z nich udaje się dobrze kontrolować. Wiele osób ma długie okresy bez objawów, czyli remisji.
Czy każda choroba autoimmunologiczna powoduje gorączkę?
Nie. Gorączka częściej pojawia się w zaostrzeniach niektórych chorób, np. tocznia. W wielu chorobach, np. w chorobie Hashimoto, gorączki zwykle nie ma.
Czy dieta może wyleczyć chorobę autoimmunologiczną?
Nie. Zdrowa dieta może wspierać leczenie, ale go nie zastępuje. Ścisła dieta eliminacyjna jest leczeniem tylko w niektórych chorobach, np. dieta bezglutenowa w celiakii.
Do jakiego lekarza iść z podejrzeniem choroby autoimmunologicznej?
Najlepiej zacząć od lekarza rodzinnego. Po wstępnych badaniach skieruje do specjalisty odpowiedniego dla objawów, np. reumatologa, endokrynologa lub gastroenterologa.
Źródła
- mp.pl – Choroby autoimmunologiczne: co to jest, lista chorób, przyczynyhttps://www.mp.pl/pacjent/choroby/320906,choroby-autoimmunologiczne-co-to-lista-chorob-przyczyny (otwiera się w nowej karcie)
- Fischer K. – Autoprzeciwciała w codziennej praktyce klinicznej. Forum Reumatologiczne 2016https://journals.viamedica.pl/rheumatology_forum/article/view/43331 (otwiera się w nowej karcie)
- Kotyla P. – Różnice w rozwoju autoimmunizacji u kobiet i mężczyzn. Forum Reumatologiczne 2020https://journals.viamedica.pl/rheumatology_forum/article/view/FR.2020.0017 (otwiera się w nowej karcie)
- MedlinePlus (NIH) – Autoimmune Diseaseshttps://medlineplus.gov/autoimmunediseases.html (otwiera się w nowej karcie)
- NIEHS – Autoimmune Diseaseshttps://www.niehs.nih.gov/health/topics/conditions/autoimmune (otwiera się w nowej karcie)
- Cleveland Clinic – Autoimmune Diseases: Types, Symptoms & Treatmentshttps://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21624-autoimmune-diseases (otwiera się w nowej karcie)
