Choroby od A do Z

Cukrzyca

Publikacja

Aktualizacja

Czas czytania11 min

Kompozycja przedstawiająca przedmioty związane z zarządzaniem cukrzycą, w tym glukometr, insulinę, środki iniekcyjne, słodycze, tabletki i diagram samokontroli cukru we krwi, na tle w kolorze błękitnym.

Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, w której organizm ma problem z prawidłowym wykorzystaniem glukozy. Nieleczona może prowadzić do powikłań, dlatego ważne są szybka diagnostyka, regularne badania i dobrze dobrane leczenie.

Czym jest cukrzyca?

Cukrzyca to choroba, w której cukier (glukoza) zostaje we krwi, bo trzustka wytwarza za mało insuliny albo organizm słabo na nią reaguje.

Długo wysoki cukier uszkadza naczynia i nerwy, a to szkodzi sercu, nerkom, oczom i stopom.

Rodzaje cukrzycy

Przesuń tabelę w bok

Cukrzyca typu 1Cukrzyca typu 2Cukrzyca ciążowa
Na czym polegaUkład odpornościowy niszczy komórki trzustki wytwarzające insulinęNajczęstsza postać, insulinooporność i z czasem mniej insulinyPojawia się lub zostaje rozpoznana w ciąży
Kogo dotyczyCzęsto dzieci, nastolatków i młodych dorosłychCzęściej dorosłych, coraz częściej także młodszychKobiet w ciąży
ObjawyNarastają szybko, czasem w ciągu kilku tygodniRozwija się powoli, bywa wykrywana przypadkowoZwykle brak, wykrywana w badaniach przesiewowych
LeczenieInsulina konieczna od początkuZmiana stylu życia i leki, u części z czasem insulinaDieta, aktywność i kontrola glikemii, w razie potrzeby insulina
Na co uważaćWiększe ryzyko kwasicy ketonowej, która wymaga szybkiej pomocyMoże latami nie dawać objawówCzęsto ustępuje po porodzie, ale zwiększa ryzyko typu 2

Rzadsze postacie

Cukrzyca wtórna (skutek innej choroby lub leków) i monogenowa, np. MODY. Wymagają specjalistycznej diagnostyki.

Objawy cukrzycy

W typie 1 objawy pojawiają się nagle, w typie 2 narastają miesiącami i łatwo je przeoczyć. Mogą wystąpić:

  • Pragnienie i suchość w ustach
  • Częste oddawanie moczu: także w nocy.
  • Zmęczenie i senność
  • Zmiana masy ciała: chudnięcie bez przyczyny lub większy apetyt.
  • Zamazane widzenie
  • Skóra i infekcje: świąd, wolne gojenie ran, nawracające infekcje intymne i dróg moczowych.
  • Mrowienie stóp i dłoni

Objawy, które wymagają pilnej pomocy

Dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, gdy przy wysokim cukrze lub nagłych objawach cukrzycy pojawią się nudności, wymioty, ból brzucha, szybki lub głęboki oddech, zapach acetonu z ust, odwodnienie, splątanie, zaburzenia świadomości lub omdlenie. Może to być kwasica ketonowa.

Przyczyny cukrzycy

Typ 1 to choroba autoimmunologiczna, a typ 2 wynika z insulinooporności. Dziedziczy się raczej skłonność do choroby niż samą chorobę.

Czynniki ryzyka cukrzycy typu 2

  • Nadwaga, zwłaszcza brzuszna
  • Mało ruchu i żywność wysokoprzetworzona
  • Cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa
  • Wiek
  • Nadciśnienie i zaburzenia lipidowe
  • Stan przedcukrzycowy lub przebyta cukrzyca ciążowa
  • Choroby hormonalne, trzustki, stłuszczenie wątroby i niektóre leki

Stan przedcukrzycowy

Cukier jest wyższy niż prawidłowy, ale to jeszcze nie cukrzyca. Zwykle nie daje objawów. Wskazują na niego:

  • glukoza na czczo 100–125 mg/dl,
  • glukoza 140–199 mg/dl po 2 godzinach testu obciążenia glukozą (OGTT),
  • HbA1c 5,7–6,4%.

  • Czy stan przedcukrzycowy można cofnąć?

    U części osób tak, u innych można opóźnić cukrzycę typu 2.

  • Co pomaga?

    Ruch, mniej słodyczy i słodzonych napojów, mniej siedzenia i nawet niewielki spadek wagi. Leków ani suplementów „na cukier” nie stosuj sam.

Diagnostyka cukrzycy

Cukrzycę rozpoznaje się z badań krwi w laboratorium, nie z glukometru.

  • Jakie badania?

    Glukoza na czczo, HbA1c, test obciążenia glukozą (OGTT), a przy objawach przygodny pomiar glukozy.

  • Jak się przygotować?

    Na glukozę na czczo i OGTT przyjdź po 8–12 godzinach bez jedzenia, wodę można pić. Podczas 2-godzinnego OGTT nie jedz, nie pal i nie ruszaj się intensywnie.

  • Kiedy powtórzyć badanie?

    Bez objawów nieprawidłowy wynik zwykle trzeba potwierdzić, bo cukier podnoszą m.in. infekcja i stres.

Normy cukru we krwi

Normy dotyczą krwi żylnej z laboratorium. Wynik ocenia lekarz, a przy leczonej cukrzycy ustala też cele.

  • Glukoza na czczo

    Poniżej 100 mg/dl to norma, 100–125 mg/dl to nieprawidłowa glikemia na czczo. Od 126 mg/dl wynik może wskazywać na cukrzycę i wymaga potwierdzenia.

  • Po 2 godzinach testu OGTT

    Poniżej 140 mg/dl to norma, 140–199 mg/dl to nieprawidłowa tolerancja glukozy. Od 200 mg/dl wynik może przemawiać za cukrzycą.

  • Pomiar przygodny i HbA1c

    Za cukrzycą może przemawiać przygodny wynik od 200 mg/dl z objawami lub HbA1c od 6,5%.

  • Co oznacza zbyt niski cukier?

    To hipoglikemia, zwykle poniżej 70 mg/dl u osób leczonych. Daje drżenie rąk, poty, kołatanie serca, głód i zawroty głowy, a przy większym spadku splątanie, omdlenie lub utratę przytomności. Reaguj szybko według planu od lekarza.

  • Co oznacza zbyt wysoki cukier?

    Powtarzający się lub bardzo wysoki wynik wymaga konsultacji. Gdy towarzyszą mu wymioty, ból brzucha, głęboki oddech lub zaburzenia świadomości, dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.

Co pokazuje badanie HbA1c (hemoglobina glikowana)?

HbA1c pokazuje średni cukier z ostatnich 2–3 miesięcy. U osób bez cukrzycy prawidłowy wynik to zwykle poniżej 5,7%.

  • Do czego służy?

    Do rozpoznania cukrzycy i stanu przedcukrzycowego oraz oceny leczenia.

  • Kiedy wynik bywa mylący?

    Przy niedokrwistości, chorobach krwi i nerek, w ciąży i po transfuzji. Nie pokazuje też wahań cukru w ciągu dnia.

  • Jak często badać HbA1c?

    Przy stabilnej cukrzycy co najmniej 2 razy w roku, po zmianie leczenia co 3 miesiące.

Leczenie cukrzycy

Leczenie cukrzycy to leki, dieta, ruch i kontrola ciśnienia, cholesterolu i wagi. Cele lekarz ustala indywidualnie, bo zbyt mocne obniżanie cukru grozi niedocukrzeniem.

Ważne: nie zmieniaj sam dawek, nie odstawiaj leków i nie zastępuj ich suplementami.

  • Leczenie cukrzycy typu 1

    Insulina z pena lub pompy, regularne pomiary cukru i planowanie posiłków, wysiłku i dawek.

  • Leczenie cukrzycy typu 2

    Najpierw dieta, ruch i redukcja wagi, potem leki dobrane przez lekarza. Insulina bywa potrzebna, gdy choroba postępuje, i nie jest porażką chorego.

  • Leczenie cukrzycy ciążowej

    Dieta bez głodzenia, ruch i pomiary cukru, a gdy to nie wystarcza, insulina. Po porodzie potrzebne są kontrolne badania.

Samokontrola cukrzycy

Jak często mierzyć cukier, ustala lekarz. Częściej mierzą go osoby na insulinie, przy infekcji, w podróży i po zmianie leczenia.

  • Jak mierzyć cukier glukometrem?

    Umyj ręce ciepłą wodą z mydłem i dobrze osusz. Gdy wynik nie pasuje do samopoczucia, zmierz jeszcze raz nowym paskiem.

  • Ciągłe monitorowanie glikemii (CGM)

    Sensor pod skórą mierzy cukier na bieżąco i pokazuje, czy rośnie, czy spada. Pomaga zwłaszcza przy insulinie.

  • Dzienniczek pomiarów

    Zapisuj wyniki z posiłkami, lekami i objawami, a powtarzające się wzorce omów z lekarzem. Nie zmieniaj dawek po jednym wyniku.

Dieta przy cukrzycy

Dieta przy cukrzycy nie polega na głodzeniu ani wykluczaniu węglowodanów. Pomaga utrzymać stabilny cukier i prawidłową wagę. Przy insulinie, chorobach nerek lub w ciąży plan ustal z lekarzem lub dietetykiem.

  • Najważniejsze zasady diety cukrzycowej

    Jedz regularnie i pilnuj porcji. Połowa talerza to warzywa, ćwierć białko, ćwierć węglowodany z błonnikiem.

  • Co jeść przy cukrzycy?
    • warzywa, np. brokuły, ogórek, sałatę,
    • razowe pieczywo, grube kasze, płatki owsiane,
    • ryby, jaja, chude mięso, strączki, naturalny jogurt,
    • oliwę, orzechy i pestki,
    • całe owoce zamiast soków.
  • Czego unikać przy cukrzycy?

    Słodzonych napojów, słodyczy, białego pieczywa i fast foodów. Alkohol może zwiększać ryzyko niedocukrzenia, więc omów go z lekarzem.

Powikłania cukrzycy

Powikłania pojawiają się, gdy cukier długo jest za wysoki, i często długo nie dają objawów. Dlatego wykonuj zalecone badania dna oka, nerek, stóp, ciśnienia, lipidów i HbA1c.

  • Serce i naczynia

    Większe ryzyko choroby niedokrwiennej serca, udaru i miażdżycy.

  • Nerki

    Choroba nerek długo bez objawów.

  • Oczy

    Uszkodzenie naczyń siatkówki (retinopatia).

  • Nerwy

    Drętwienie, mrowienie, ból lub utrata czucia.

  • Skóra, zęby i infekcje

    Gorsze gojenie ran, choroby dziąseł, częstsze zakażenia.

Stopa cukrzycowa. Drobna rana może nie boleć i źle się goić. Codziennie oglądaj stopy i nie chodź boso. Ranę, zaczerwienienie, obrzęk lub zmianę koloru stopy pokaż lekarzowi.

Najczęstsze mity o cukrzycy

1„Cukrzyca dotyczy tylko osób z nadwagą.”

Nie. Typ 2 zdarza się też przy prawidłowej wadze, a typ 1 nie ma z nią związku.

2„Przy cukrzycy nie wolno jeść owoców.”

Wolno. Liczy się porcja, a cały owoc jest lepszy niż sok.

3„Insulina oznacza zaawansowaną chorobę.”

Nie zawsze. W typie 1 jest od początku, w typie 2 bywa włączana na różnych etapach.

4„Cukrzyca zawsze daje objawy.”

Nie. Typ 2 może latami przebiegać bez nich, dlatego przy czynnikach ryzyka badaj glukozę.

Leczysz się już? Przedłuż e-receptę na swój lek

Wpisz jego nazwę. Lekarz na konsultacji online oceni, czy może wystawić e-receptę na kontynuację leczenia. Płacisz za konsultację: 55 zł, nie za receptę.

Konsultacja nie gwarantuje wystawienia recepty. Nowe objawy lub zmianę leczenia omów z lekarzem.

Leki stosowane w leczeniu

Przykładowe substancje czynne stosowane w leczeniu według charakterystyk produktów leczniczych. Leki na receptę dobiera lekarz.

Na receptę

Lista obejmuje leki zarejestrowane w Polsce. Nie każdy jest stale dostępny w aptekach. Lista ma charakter informacyjny. O wyborze leku i dawkowaniu decyduje lekarz po rozmowie z Tobą.

Lekarze, którzy mogą pomóc

Zobacz wszystkich

Najczęstsze pytania

Czy osoba z cukrzycą może prowadzić samochód?

Zwykle tak, jeśli cukrzyca jest dobrze kontrolowana. Osoby leczone insuliną lub lekami obniżającymi cukier powinny sprawdzić glukozę przed jazdą, a przy objawach niedocukrzenia bezpiecznie się zatrzymać i je leczyć.

Co robić z cukrzycą podczas infekcji?

W czasie infekcji cukier może się wahać, nawet gdy jesz mniej. Częściej mierz glukozę, pij płyny i postępuj według planu ustalonego wcześniej z lekarzem. Wymioty, odwodnienie lub bardzo wysokie wyniki wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Czy stres może podnosić poziom cukru?

Tak, u części osób stres może wpływać na glikemię przez hormony stresu, sen, apetyt i zmianę codziennych nawyków. Nie oznacza to, że stres jest jedyną przyczyną cukrzycy, ale może utrudniać jej kontrolę.

Czy cukrzyca wpływa na zdrowie jamy ustnej?

Może wpływać, ponieważ gorzej kontrolowana glikemia sprzyja infekcjom i problemom z dziąsłami. Osoby z cukrzycą powinny regularnie odwiedzać dentystę, dbać o higienę jamy ustnej i zgłaszać krwawienie, obrzęk dziąseł albo niegojące się zmiany.

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2026https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecenia-kliniczne-dotyczace-postepowania-u-osob-z-cukrzyca-2026 (otwiera się w nowej karcie)
  2. mp.pl/pacjent. Cukrzyca typu 2 – podstawowe informacjehttps://www.mp.pl/pacjent/edukacja-pacjenta/170063,cukrzyca-typu-2-podstawowe-informacje (otwiera się w nowej karcie)
  3. American Diabetes Association. About Diabetes: Diagnosishttps://diabetes.org/about-diabetes/diagnosis (otwiera się w nowej karcie)
  4. NIDDK. Managing Diabeteshttps://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes (otwiera się w nowej karcie)
  5. Mayo Clinic. Diabetes – Symptoms and causeshttps://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetes/symptoms-causes/syc-20371444 (otwiera się w nowej karcie)
  6. CDC. Managing Sick Dayshttps://www.cdc.gov/diabetes/living-with/managing-sick-days.html (otwiera się w nowej karcie)

Autor tekstu

Redaktorka medyczna i analityczka treści zdrowotnych.

Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Zasady redakcyjne

Artykuły w poradniku

Artykuły redakcji eDoktorzy, w których piszemy więcej o temacie „cukrzyca”.

Interna

Czym jest cukrzyca typu 2 i jakie są jej objawy?

Cukrzyca typu 2 to przewlekła choroba metaboliczna, która staje się coraz bardziej powszechna na całym świecie. Charakteryzuje się wysokim poziomem cukru we…

Aktualizacja