ADHD – czym jest i jakie są objawy?

ADHD jest jednym z najczęstszych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci. Zwykle jest diagnozowane w dzieciństwie i często utrzymuje się w wieku dorosłym. Osoby z ADHD mogą wydawać się niespokojne, mogą mieć problemy z koncentracją i działać pod wpływem impulsu. Chociaż dzieci w każdym wieku mogą odczuwać rozproszenie uwagi i impulsywność, to cechy te są dużo bardziej zauważalne u osób z ADHD.

Czym jest ADHD?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych dotykających dzieci. ADHD dotyka również wielu dorosłych. Objawy upośledzenia obejmują nieuwagę (niemożność utrzymania koncentracji), nadpobudliwość (nadmierny ruch, który nie pasuje do otoczenia) i impulsywność (pośpieszne działania, które pojawiają się w danej chwili bez zastanowienia). Osoba z ADHD ma różnice w rozwoju i aktywności mózgu. 

ADHD – objawy i rodzaje

Wiele objawów ADHD, takich jak wysoki poziom aktywności, trudności z pozostawaniem w bezruchu przez długi czas i ograniczona koncentracja uwagi, jest wspólnych dla wielu małych dzieci (bez zaburzenia). Różnica u dzieci z ADHD polega na tym, że ich nadpobudliwość i brak uwagi są zauważalnie większe niż oczekiwano dla ich wieku, powodują stres i/lub problemy z funkcjonowaniem w domu, w szkole lub z przyjaciółmi.

ADHD diagnozowane jako jeden z trzech typów: typ nieuważny, typ nadpobudliwy/impulsywny lub typ mieszany (połączenie dwóch poprzednich typów w jednej osobie). Diagnoza opiera się na objawach, które wystąpiły w ciągu ostatnich sześciu miesięcy.

ADHD Typ nieuważny

• Nie zwraca uwagi na szczegóły i popełnia nieostrożne błędy w zadaniach szkolnych lub zawodowych.
• Ma problemy z koncentracją na zadaniach lub czynnościach, np. podczas zajęć szkolnych, rozmów lub długiego czytania.
• Wydaje się, że nie słucha, gdy się do niego mówi (tj. wydaje się, że jest gdzieś indziej).
• Nie postępuje zgodnie z instrukcjami i nie kończy zajęć szkolnych, obowiązków domowych ani obowiązków służbowych (może rozpoczynać zadania, ale szybko traci koncentrację).
• Ma problemy z organizacją zadań i pracy (np. nie radzi sobie dobrze z czasem, ma bałagan, nieuporządkowaną pracę, nie dotrzymuje terminów).
• Unika lub nie lubi zadań wymagających ciągłego wysiłku umysłowego, takich jak przygotowywanie raportów i wypełnianie formularzy.
• Często gubi rzeczy potrzebne do wykonywania zadań lub codziennego życia, takie jak dokumenty szkolne, książki, klucze, portfel, telefon komórkowy i okulary.
• Łatwo się rozprasza.
• Zapomina o codziennych zadaniach, takich jak wykonywanie prac domowych i załatwianie sprawunków. Starsze nastolatki i dorośli mogą zapomnieć o oddzwonieniu, opłaceniu rachunków i umówieniu się na wizytę.

ADHD Typ nadpobudliwy/impulsywny

• Wierci się lub stuka w dłonie lub stopy, albo kręci się na siedzeniu.
• Nie może wysiedzieć (w klasie, miejscu pracy).
• Biega lub wspina się tam, gdzie jest to nieodpowiednie.
• Brak możliwości cichej zabawy lub spędzania wolnego czasu.
• Zawsze „w ruchu”.
• Mówi za dużo.
• Wyrzuca odpowiedź przed zakończeniem pytania (na przykład może kończyć zdania innych osób, nie może się doczekać rozmowy w rozmowach).
• Ma trudności z czekaniem na swoją kolej, na przykład podczas oczekiwania w kolejce.
• Przerywa lub ingeruje w innych (na przykład wcina się w rozmowy, gry lub zajęcia albo zaczyna korzystać z cudzych rzeczy bez pozwolenia). Starsze nastolatki i dorośli mogą przejąć to, co robią inni.

Jak diagnozuje się ADHD?

Nie ma testu laboratoryjnego do zdiagnozowania ADHD. Diagnoza obejmuje zbieranie informacji od rodziców, nauczycieli i innych osób, wypełnianie list kontrolnych i przeprowadzanie oceny medycznej (w tym badania przesiewowe wzroku i słuchu), aby wykluczyć inne problemy zdrowotne. ADHD nie można zapobiec ani wyleczyć. Jednak wczesne wykrycie, a także dobry plan leczenia i edukacji, może pomóc dziecku lub dorosłemu z ADHD w radzeniu sobie z objawami.

Jak ADHD wygląda w dorosłym życiu?

Choć ADHD najczęściej diagnozowane jest w dzieciństwie, u znacznej części osób objawy utrzymują się również w wieku dorosłym. Szacuje się, że około 50–60 procent dzieci z ADHD doświadcza istotnych objawów także po osiągnięciu dorosłości. U dorosłych zaburzenie rzadko objawia się już wyraźną nadpobudliwością ruchową, natomiast dominują trudności z koncentracją, planowaniem, regulacją emocji oraz organizacją codziennych obowiązków. Osoby dorosłe z ADHD często opisują poczucie wewnętrznego chaosu, przeciążenia bodźcami oraz trudność w kończeniu rozpoczętych zadań, mimo wysokiej motywacji.

W życiu zawodowym ADHD może prowadzić do problemów z zarządzaniem czasem, dotrzymywaniem terminów i utrzymaniem uwagi podczas długotrwałych projektów. W relacjach interpersonalnych impulsywność, szybkie reakcje emocjonalne i zapominanie o ustaleniach bywają źródłem nieporozumień i napięć. Wiele osób dorosłych otrzymuje diagnozę dopiero po latach, często w momencie nasilenia trudności życiowych, wypalenia zawodowego lub współwystępowania zaburzeń lękowych albo depresyjnych. Właściwe rozpoznanie pozwala zrozumieć mechanizmy stojące za objawami i wdrożyć skuteczne strategie radzenia sobie.

ADHD a współwystępujące zaburzenia psychiczne i somatyczne

ADHD bardzo często nie występuje w izolacji. Badania wskazują, że znaczna część osób z tym zaburzeniem doświadcza także innych problemów zdrowotnych. Do najczęstszych należą zaburzenia lękowe, depresja, zaburzenia snu oraz zaburzenia nastroju. U dzieci i młodzieży obserwuje się również częstsze występowanie zaburzeń opozycyjno-buntowniczych oraz trudności w relacjach społecznych. U dorosłych ADHD bywa powiązane z uzależnieniami, trudnościami w kontroli impulsów oraz przewlekłym stresem.

Współwystępowanie innych zaburzeń może utrudniać diagnozę, ponieważ objawy częściowo się nakładają lub maskują. Przykładowo, problemy z koncentracją mogą być błędnie interpretowane wyłącznie jako objaw depresji, a impulsywność jako cecha osobowości. Dlatego tak istotna jest kompleksowa ocena kliniczna, uwzględniająca pełny obraz funkcjonowania pacjenta. Rozpoznanie i leczenie współistniejących trudności znacząco poprawia efekty terapii ADHD i jakość życia.

Jak wygląda leczenie i codzienne wsparcie osób z ADHD?

Leczenie ADHD opiera się na wielowymiarowym podejściu, które obejmuje psychoedukację, psychoterapię, a w wielu przypadkach również farmakoterapię. Leki stosowane w ADHD wpływają na funkcjonowanie neuroprzekaźników w mózgu, poprawiając koncentrację, kontrolę impulsów i zdolność do planowania. Ich stosowanie zawsze powinno odbywać się pod kontrolą lekarza i być dostosowane indywidualnie do wieku oraz nasilenia objawów.

Równie ważne jest codzienne wsparcie niefarmakologiczne. Psychoterapia, zwłaszcza w nurcie poznawczo-behawioralnym, pomaga wypracować strategie organizacji czasu, radzenia sobie z rozproszeniem uwagi oraz regulacją emocji. U dzieci kluczową rolę odgrywa współpraca z rodzicami i szkołą, natomiast u dorosłych pomocne są strukturyzacja dnia, jasne systemy przypomnień i praca nad realistycznym planowaniem. Wczesne rozpoznanie i konsekwentne wsparcie pozwalają osobom z ADHD funkcjonować skutecznie, rozwijać swoje mocne strony i ograniczać wpływ objawów na życie osobiste oraz zawodowe.

Źródła

1. https://www.psychiatry.org/patients-families/adhd/what-is-adhd
2. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). APA Publishing, Washington, DC, 2013.
3. National Institute of Mental Health. Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD).
4. Faraone S.V., Biederman J., Mick E. The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 2006; 36(2): 159–165.
5. Barkley R.A., Murphy K.R. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Clinical Workbook. Guilford Press, New York, 2006.
6. World Health Organization. International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11): Attention deficit hyperactivity disorder. WHO, Geneva, 2019.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.