Celiakia – co to za choroba i jakie są jej objawy?

Celiakia to autoimmunologiczna choroba trwająca całe życie. Osoby z celiakia nie mogą spożywać glutenu, ponieważ to uszkadza ich jelito cienkie i wywołuje przykre dolegliwości. Gluten to białko występujące w pszenicy, życie i jęczmieniu. Celiakia może dotknąć każdego w inny sposób, ponieważ jedna osoba może cierpieć na biegunkę i ból brzucha, podczas gdy inna może być drażliwa lub zmęczona.

Co to jest celiakia i jak ją leczyć?

Celiakia to stan, w którym układ odpornościowy atakuje własne tkanki podczas spożywania glutenu. To uszkadza jelito cienkie, które w efekcie nie przyswaja prawidłowo składników odżywczych. Celiakia może powodować szereg objawów, w tym biegunkę, ból brzucha i wzdęcia. 

Celiakia to niepożądana reakcja organizmu na gluten, który jest białkiem pokarmowym występującym w trzech rodzajach zbóż:

• pszenica,
• jęczmień,
• żyto.

Gluten znajduje się w każdej żywności zawierającej te zboża, między innymi w:

• makaron,
• ciastka,
• płatki śniadaniowe,
• większość rodzajów pieczywa,
• niektóre rodzaje sosów,
• ponadto większość piw wytwarzana jest z jęczmienia.

Należy pamiętać, że gluten może również znajdować się w innych produktach, takich jak witaminy i suplementy, produkty do włosów i skóry, pasty do zębów i balsam do ust.

Jakie mogą być objawy celiakii?

Oznaki i objawy trawienne celiakii u dorosłych to:

• biegunka,
• zmęczenie,
• utrata masy ciała,
• wzdęcia i gazy,
• ból brzucha,
• nudności i wymioty,
• zaparcia.

Wiele osób zmagających się z celiakią ma także symptomy niezwiązane z układem pokarmowym, w tym:

• anemia – pochodząca zwykle z niedoboru żelaza,
• utrata gęstości kości (osteoporoza) lub zmiękczenie kości (osteomalacja),
• swędząca, pęcherzowa wysypka skórna (opryszczkowate zapalenie skóry),
• owrzodzenia jamy ustnej,
• bóle głowy i zmęczenie,
• uszkodzenie układu nerwowego, w tym drętwienie i mrowienie stóp oraz dłoni, możliwe problemy z równowagą i zaburzenia funkcji poznawczych,
• bóle stawów,
• zaburzenie funkcjonowania śledziony.

Co się stanie, gdy osoba z celiakia zje gluten?

Kiedy osoba z celiakią zje gluten, ich organizm wytwarza reakcję immunologiczną, która atakuje jelito cienkie. Ataki te prowadzą do uszkodzenia kosmków jelitowych, czyli małych wypustek, które wyściełają jelito cienkie, sprzyjających wchłanianiu składników odżywczych. Kiedy kosmki ulegną uszkodzeniu, składniki odżywcze nie mogą być prawidłowo wchłonięte przez organizm.

Celiakia jest dziedziczna, co oznacza, że występuje rodzinnie. Osoby, których krewny pierwszego stopnia cierpi na celiakię (rodzic, rodzeństwo) mają zwiększone ryzyko zachorowanie na celiakię. Celiakia może rozwinąć się w każdym wieku, a nieleczona może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.

Leczenie celiakii

Niestety bezpośredniego lekarstwa na celiakię nie ma, ale przestrzeganie diety bezglutenowej powinno pomóc kontrolować objawy i zapobiegać długotrwałym powikłaniom choroby. Nawet jeśli występują jedynie łagodne objawy, to nadal zaleca się zmianę diety, ponieważ dalsze spożywanie glutenu może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych. 

Ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa to jedyny sposób na radzenie sobie z celiakią. Dietetyk pracujący z osobami chorymi na celiakię może pomóc zaplanować zdrową dietę bezglutenową. Dieta powinna być ściśle przestrzegana, ponieważ nawet śladowe ilości glutenu mogą być szkodliwe dla osoby chorej, nawet jeśli nie powodują żadnych widocznych lub odczuwalnych objawów. Usunięcie glutenu z diety stopniowo zmniejszy stan zapalny w jelicie cienkim, powodując, że samopoczucie i ogólne zdrowie znacznie się poprawi.

Diagnostyka celiakii krok po kroku, dlaczego nie warto odstawiać glutenu na własną rękę?

W przypadku podejrzenia celiakii kluczowe jest, aby nie rozpoczynać diety bezglutenowej przed wykonaniem badań. To jeden z najczęstszych błędów, który utrudnia rozpoznanie, ponieważ odstawienie glutenu może szybko obniżyć poziom przeciwciał we krwi i doprowadzić do częściowej regeneracji błony śluzowej jelita. W efekcie wyniki badań, zarówno serologicznych, jak i histopatologicznych, mogą stać się fałszywie prawidłowe, a pacjent pozostaje bez jednoznacznej diagnozy. W praktyce bywa to szczególnie problematyczne, ponieważ celiakia jest chorobą dożywotnią, a formalne potwierdzenie rozpoznania ma znaczenie dla dalszego prowadzenia pacjenta, kontroli powikłań oraz edukacji żywieniowej.

Standardowy schemat diagnostyczny rozpoczyna się od badań krwi, najczęściej oznacza się przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA oraz całkowite IgA, aby wykluczyć niedobór tej immunoglobuliny, który mógłby zafałszować wynik. W wybranych sytuacjach lekarz może zlecić dodatkowe markery, takie jak przeciwciała przeciw endomysium. Jeśli wyniki serologii sugerują celiakię, kolejnym krokiem jest ocena jelita cienkiego w badaniu endoskopowym, z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego. To właśnie obraz mikroskopowy, obejmujący stopień zaniku kosmków i naciek zapalny, pozwala potwierdzić chorobę z dużą pewnością.

W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy wyniki badań nie są jednoznaczne, pomocne może być badanie genetyczne HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Nie potwierdza ono celiakii, ponieważ te warianty występują także u osób zdrowych, ale ich brak czyni chorobę mało prawdopodobną. Dla pacjenta najważniejsza jest świadomość, że diagnostyka ma sens tylko wtedy, gdy w diecie obecny jest gluten, a decyzja o rozpoczęciu leczenia powinna wynikać z rzetelnego rozpoznania, a nie domysłów czy chwilowej poprawy samopoczucia po eliminacji pieczywa.

Dieta bezglutenowa w praktyce, jak unikać ukrytego glutenu i zanieczyszczeń krzyżowych?

Leczenie celiakii opiera się na ścisłej diecie bezglutenowej, ale w codziennym życiu najtrudniejsze bywa nie samo odstawienie pieczywa czy makaronu, tylko eliminacja ukrytego glutenu i ograniczenie zanieczyszczeń krzyżowych. Gluten może pojawiać się w produktach, które nie kojarzą się zbożowo, na przykład w niektórych sosach, marynatach, mieszankach przypraw, wędlinach, słodyczach czy produktach typu instant. U części pacjentów objawy po spożyciu glutenu są wyraźne i szybkie, ale to nie jest regułą. Wiele osób ma tzw. postać skąpoobjawową, a mimo braku spektakularnych dolegliwości dochodzi do uszkodzenia jelita, dlatego dieta musi być konsekwentna również wtedy, gdy pacjent czuje się dobrze.

Drugim wyzwaniem jest kuchnia domowa. Zanieczyszczenie krzyżowe może wystąpić, gdy ta sama deska do krojenia, toster, sitko, łyżka czy blat są używane do produktów z glutenem i bez. Problem dotyczy także wspólnych pojemników, na przykład masła, do którego wkłada się nóż po chlebie, albo dżemu, do którego trafiają okruszki. U osób z celiakią nawet niewielkie ilości glutenu mogą podtrzymywać stan zapalny, dlatego warto wprowadzić proste zasady organizacyjne, które zmniejszają ryzyko przypadkowej ekspozycji.

• Oddzielny toster lub wkładki do opiekania, jeśli w domu są osoby jedzące gluten.
• Własne sitko i drewniane przybory, ponieważ porowate powierzchnie łatwiej zatrzymują resztki.
• Osobna półka na produkty bezglutenowe, aby uniknąć pomyłek i okruszków.
• Czytanie etykiet przy każdej zmianie receptury, nawet w produktach wcześniej bezpiecznych.

W praktyce dieta bezglutenowa nie powinna sprowadzać się do zamiany chleba na bezglutenowy odpowiednik, ponieważ część gotowych produktów bezglutenowych jest wysoko przetworzona i ma gorszy profil odżywczy. Warto budować jadłospis na naturalnie bezglutenowych produktach, takich jak ryż, kasza gryczana, komosa ryżowa, ziemniaki, strączki, warzywa, owoce, jaja, ryby, mięso i nabiał, o ile są dobrze tolerowane. Takie podejście ułatwia kontrolę diety i zmniejsza ryzyko niedoborów.

Niedobory w celiakii i kontrola zdrowia, jakie badania warto rozważyć po rozpoznaniu

Uszkodzenie jelita cienkiego w celiakii prowadzi do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, co przekłada się na ryzyko niedoborów, nawet jeśli objawy jelitowe nie dominują. Często obserwuje się niedobory żelaza i wynikającą z nich anemię, ale problem może dotyczyć również kwasu foliowego, witaminy B12, witaminy D, wapnia, a także mikroelementów takich jak cynk. To tłumaczy, dlaczego u części pacjentów pierwszym sygnałem choroby są przewlekłe zmęczenie, spadek tolerancji wysiłku, łamliwość paznokci, pogorszenie stanu skóry lub nawracające zajady, a nie biegunka.

Po rozpoznaniu celiakii sensowne jest zaplanowanie kontroli, która obejmuje ocenę stanu odżywienia i ewentualnych powikłań. Lekarz prowadzący może zalecić badania krwi, ocenę gospodarki żelazowej oraz, w zależności od sytuacji klinicznej, ocenę poziomu witaminy D i parametrów metabolicznych. W praktyce ważne jest, aby nie suplementować w ciemno, ponieważ część niedoborów wynika z zaburzeń wchłaniania i wymaga jednoczesnej poprawy diety oraz konsekwentnego przestrzegania leczenia. Po okresie diety bezglutenowej i regeneracji jelita wyniki często ulegają poprawie, ale tempo normalizacji bywa indywidualne.

Osobnym tematem jest zdrowie kości. Celiakia może wiązać się z obniżeniem gęstości mineralnej kości, co zwiększa ryzyko złamań w kolejnych latach życia. U części pacjentów problem wynika z długotrwałego niedoboru witaminy D i wapnia, u innych z przewlekłego stanu zapalnego. Dlatego w zależności od wieku, objawów oraz wcześniejszych wyników badań lekarz może rozważyć ocenę gęstości kości. Równolegle warto pamiętać o roli aktywności fizycznej, zwłaszcza ćwiczeń obciążeniowych, które wspierają mineralizację kości, o ile nie ma przeciwwskazań zdrowotnych.

Celiakia a życie codzienne, jak bezpiecznie jeść poza domem i nie wpaść w pułapkę „prawie bez glutenu”

W praktyce największym testem dla osoby z celiakią nie jest dieta w domu, tylko sytuacje społeczne, podróże, wyjazdy służbowe i jedzenie na mieście. W restauracjach problemem bywa nie tylko skład potrawy, ale także sposób przygotowania. Nawet jeśli danie nie zawiera mąki, może zostać zanieczyszczone w kuchni poprzez kontakt z panierką, wspólny olej do smażenia, ten sam blat lub te same narzędzia. Właśnie dlatego celiakia wymaga podejścia „zero kompromisów”, ponieważ „odrobina glutenu” to nadal gluten, a przewlekłe, powtarzające się mikrodawki mogą podtrzymywać stan zapalny w jelicie, nawet bez gwałtownych objawów.

Warto wypracować proste nawyki komunikacyjne, które ułatwiają bezpieczeństwo bez poczucia skrępowania. Pacjent nie musi tłumaczyć całej patofizjologii choroby, wystarczy krótka, konkretna informacja o konieczności uniknięcia glutenu oraz zanieczyszczeń krzyżowych. W podróży pomocne bywa planowanie, zabranie własnych przekąsek i wybieranie miejsc, w których obsługa rozumie różnicę pomiędzy dietą modową a leczeniem choroby autoimmunologicznej.

1. Przed zamówieniem zapytaj, czy kuchnia potrafi przygotować posiłek bez zanieczyszczenia krzyżowego.
2. Unikaj dań wysokiego ryzyka, takich jak potrawy panierowane, smażone w głębokim tłuszczu i sosy zagęszczane.
3. Wybieraj prostsze posiłki, gdzie skład jest czytelny i łatwy do kontroli.
4. Nie ufaj intuicji, jeśli coś jest „raczej bez glutenu”, to nadal może być niebezpieczne.

Równolegle warto pamiętać o produktach nieżywnościowych, jeśli pacjent ma wysoką wrażliwość lub nawracające objawy mimo diety. Gluten może pojawiać się w części suplementów, leków i kosmetyków do ust. Dla wielu osób nie będzie to źródło istotnej ekspozycji, ale u pacjentów z trudną do opanowania chorobą warto omówić ten aspekt z lekarzem lub dietetykiem. Najważniejsze jest jednak utrzymanie konsekwencji w podstawowych zasadach żywieniowych, ponieważ to one w największym stopniu decydują o regeneracji jelita i długofalowym bezpieczeństwie.

Źródła:

• https://www.nhs.uk/conditions/coeliac-disease/
• https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/celiac-disease/symptoms-causes/syc-20352220
• Celiakia – choroba nie tylko dziecięca, D. Satora, K. Bochen i inni, Family Medicine & Primary Care Review 13/2011, s. 90–94.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.