KTG – na czym polega, jak przebiega i kiedy wykonać to badanie?

KTG jest jednym z najważniejszych badań, jakie są wykonywane u ciężarnych kobiet. Każda przyszła mama chce mieć pewność, czy dziecko, którego rozwój odbywa się w jej łonie, zachodzi prawidłowo. Jednym z ważniejszych elementów mówiących o zdrowiu płodu, jest jego praca serca. Oceny tego parametru można dokonać za pomocą badania KTG (kardiotokografii).

Co warto wiedzieć o KTG?

Kardiotokografia, czyli tzw. KTG to badanie polegające na stałej rejestracji czynności serca płodu (kardiografia) oraz zapisowi czynności skurczowej macicy (tokografia). Wskazaniem do badania jest podejrzenie u rozwijającego się płodu arytmii, tachykardii lub bradykardii oraz w przypadku zagrożonych ciąż. Jeśli u dziecka nie występują wady ani ich podejrzenia, KTG wykonuje się pod koniec trwania ciąży oraz w czasie porodu.
Badanie KTG pozwala na bieżąco monitorować częstotliwość uderzeń serca rozwijającego się dziecka. Dzięki temu w razie wystąpienia zagrożenia życia płodu, lekarz może podjąć natychmiastową interwencję. W czasie akcji porodowej, dziecko przechodzi przez ciasny kanał rodny. Czynność ta wymaga od niego sporo wysiłku. Wykonywanie badania KTG w trakcie porodu, znacząco przyczyniło się do zmniejszenia liczby zgonów wśród noworodków.
KTG jest uważane za jedno z głównych badań w położnictwie – niezwykle skuteczne w przypadku konieczności oceny stanu zdrowia płodu. Niewielka częstotliwość uderzeń serca, bywa zwiastunem niedotlenienia organizmu dziecka. Z kolei przyspieszone bicie serca, może sygnalizować wewnątrzmaciczne zakażenie. KTG wykonywane jest u niemal każdej kobiety w ciąży.

Kiedy należy wykonać kardiotokografię?

KTG zazwyczaj wykonuje się po 25 tygodniu ciąży, gdy zbliża się termin porodu. Kolejne badania należy powtarzać do rozwiązania (zwykle co 2-3 dni). Lekarz może skierować ciężarną na badanie KTG, lecz nie jest ono obowiązkowe.

Wskazaniami do wykonania KTG są:

• nieodczuwanie ruchów dziecka
• skurcze macicy
• przekroczony terminu porodu o co najmniej 1 tydzień
• podejrzenie arytmii, bradykardii lub tachykardii
• poród

Badanie jest także wskazane, jeśli u ciężarnej wystąpiły urazy brzucha, krwawienie z pochwy lub kobieta ma stwierdzoną cukrzycę. Lekarz może jednak zlecić wykonanie KTG w każdej sytuacji, w której pojawia się jakiekolwiek zagrożenie dla rozwijającej się ciąży. KTG, podobnie jak pozostałe badania przeprowadzane w ciąży, jest bezpłatne dla kobiet ubezpieczonych w NFZ.

Czytaj też: Dziecko psiknęło perfumy do oka? Pierwsza pomoc krok po kroku

Na czym polega badanie?

Kardiotokografia wykonywana jest na dwa sposoby:

1. Monitorowanie zewnętrzne – najczęściej stosowana metoda. Na brzuch ciężarnej zakłada się specjalny pas z wbudowanymi czujnikami. Jeden z czujników odpowiada za rejestrację pracy serca dziecka, drugi zaś za siłę i czas skurczów macicy. Pasy połączone są z urządzeniem, na którym lekarz może odczytać wartość pomiarów. W trakcie przeprowadzanego badania, ciężarna ułożona jest na lewym boku.
2. Monitorowanie wewnętrzne – zalecane w przypadku zagrożenia życia dziecka. Do dróg rodnych wprowadzona zostaje elektroda- umiejscawia się ją w okolicy główki dziecka. Badanie możliwe jest wyłącznie w sytuacji, gdy błony płodowe pękną, a rozwarcie szyjki wynosi co najmniej 2 cm. W celu zbadania skurczu macicy, na brzuchu umieszcza się cewnik. Monitorowanie wewnętrzne jest rodzajem inwazyjnego badania i niesie ze sobą ryzyko infekcji.

Jak przebiega KTG?

Badanie KTG nie wymaga specjalnych przygotowań. Do brzucha ciężarnej mocuje się głowicę kardiograficzną – w miejscu, którym tony serca płodu są najbardziej słyszalne. Urządzenie przyczepione jest do elastycznego pasa. Powyżej głowicy kardiograficznej umieszczona zostaje głowica tokograficzną, odpowiedzialna za rejestrację skurczów macicy.
Obydwie głowice połączone są z aparatem KTG. W trakcie badania można zaobserwować ruchy dziecka – niekiedy lekarze zalecają, aby kobieta sygnalizowała o każdym odczuwalnym ruchu. Jest to możliwe za pomocą specjalnego przycisku wbudowanego w urządzenie. Wynik badania KTG uzyskuje się w formie wykresów.

Ile czasu trwa badanie? Zwykle badanie trwa 20-30 minut. Każdorazowo powinno być interpretowane i opisywane przez lekarza. Niekiedy czas badania wydłuża się do godziny – zwykle ma to miejsce jeśli uzyskany wynik jest niepokojący.
Należy wspomnieć, że KTG jest całkowicie bezpieczne dla zdrowia zarówno matki, jak i dziecka. Może zdarzyć się, że lekarz decyduje o przeprowadzeniu badania po podaniu pacjentce oksytocyny. Metoda ta nazywana jest testem oksytocynowym. Zalecana jest u kobiet, u których wystąpiły powikłania w poprzedniej ciąży lub obecna ciąża jest zagrożona. Oksytocyna umożliwia sprawdzenie wydolności łożyska w czasie skurczu.

Dlaczego pomiar tętna płodu jest konieczny?

Prawidłowy odczyt pracy serca płodu jest jednym z najważniejszych „komunikatów”, jakie wysyła rozwijające się dziecko. Jeśli tętno jest prawidłowe, oznacza to, że płód rozwija się prawidłowo. Natomiast w przypadku, gdy jest ono zbyt duże lub zbyt małe, może to świadczyć o rozwijającym się procesie patologicznym. Warto wspomnieć, że tętno u płodu jest większe niż u osób dorosłych i wynosi w granicach 110 do 150.
Zbyt wysokie tętno, przekraczające 160 uderzeń na minutę, jest objawem tachykardii. Przyczyną jej występowania jest m.in. brak odpowiedniego dotlenienia lub powstałe zakażenie wewnątrzmaciczne. Wysokie tętno u płodu może być spowodowane także jego reakcją na stres, doświadczany przez matka lub występująca u niej anemię czy infekcję.
Natomiast zbyt niskie tętno, mniejsze niż 110 uderzeń na minutę, świadczy o bradykardii, która rozwija się z innych przyczyn. Może być spowodowana np. owinięciem się pępowiny wokół szyi, niskim ciśnieniem krwi matki czy hipoglikemią. Niekiedy przyczyną Inną przyczyną bywają zbyt silne skurcze macicy lub niewydolność łożyska.

Zapis KTG, świadczący o dobrym stanie płodu, zwykle jest wiarygodny. Natomiast należy mieć na uwadze, że wyniki wskazujące zagrożenie zdrowia rozwijającego się dziecka, czasem bywają fałszywym alarmem.

Niekiedy podczas badania przyszła mama przybiera pozycję, w wyniku której dochodzi do ucisku żyły głównej lub pępowiny płodu – w takich sytuacjach wynik KTG ulega natychmiastowej poprawie, po skorygowaniu ułożenia ciała.

Jak czytać zapis KTG, co naprawdę oznaczają podstawowe parametry?

Żeby wynik kardiotokografii był dla pacjentki zrozumiały, warto wiedzieć, że zapis KTG nie jest jednym „wynikiem”, tylko zestawem parametrów, które lekarz ocenia łącznie. Podstawą jest linia podstawowa tętna płodu, czyli średnia częstość pracy serca w danym odcinku czasu. U większości płodów w trzecim trymestrze mieści się ona w zakresie około 110 do 160 uderzeń na minutę, ale sama liczba nie przesądza jeszcze o dobrostanie. Równie istotna jest zmienność rytmu, czyli drobne wahania tętna wynikające z pracy autonomicznego układu nerwowego. To właśnie prawidłowa zmienność jest jednym z najważniejszych sygnałów, że układ nerwowy i utlenowanie płodu funkcjonują prawidłowo. Kolejnym elementem są akceleracje, czyli krótkie przyspieszenia tętna, które często towarzyszą ruchom dziecka i są dobrym prognostykiem. Lekarz zwraca też uwagę na deceleracje, czyli spadki tętna, oceniając ich kształt, czas trwania oraz związek ze skurczami macicy, bo to pozwala odróżnić zjawiska fizjologiczne od sygnałów niedotlenienia.

W praktyce ważne jest to, że zapis KTG jest interpretowany w kontekście sytuacji klinicznej, wieku ciążowego oraz tego, czy badanie wykonuje się w ciąży, czy w trakcie porodu. To samo odchylenie może mieć inne znaczenie u pacjentki z prawidłową ciążą, a inne w przypadku nadciśnienia, zahamowania wzrastania płodu lub cukrzycy ciążowej. Dlatego lekarz, oceniając zapis, bierze pod uwagę również czynność skurczową macicy, samopoczucie ciężarnej, wyniki USG i przepływów dopplerowskich. Taka całościowa analiza zwiększa wiarygodność badania i zmniejsza ryzyko pochopnych wniosków na podstawie pojedynczego fragmentu wykresu.

KTG w ciąży a KTG w trakcie porodu, dlaczego cel badania jest inny?

Choć metoda rejestracji wygląda podobnie, KTG wykonywane w ciąży i w trakcie porodu służy nieco innemu celowi. W badaniu przedporodowym lekarz szuka przede wszystkim odpowiedzi na pytanie, czy płód ma cechy prawidłowego utlenowania i czy jego układ nerwowy reaguje prawidłowo na bodźce. Taki zapis jest często elementem szerszej oceny dobrostanu płodu, szczególnie w ciążach podwyższonego ryzyka. W trakcie porodu sytuacja jest bardziej dynamiczna, ponieważ skurcze macicy okresowo zmniejszają przepływ krwi przez łożysko. Wtedy KTG ma pomóc ocenić, czy dziecko toleruje skurcze i wysiłek porodowy, a także czy nie pojawiają się zmiany sugerujące narastające niedotlenienie.

Warto podkreślić, że w czasie porodu zapis bywa bardziej „wrażliwy” na czynniki zewnętrzne i częściej pojawiają się w nim zmiany przejściowe. Na tętno płodu wpływają między innymi pozycja rodzącej, intensywność skurczów, temperatura ciała matki, a nawet podane leki przeciwbólowe. Dlatego interpretacja śródporodowa opiera się na trendach i powtarzalności zjawisk, a nie na jednorazowym spadku tętna. Jeśli zapis budzi wątpliwości, lekarz może wdrożyć działania poprawiające perfuzję łożyska, na przykład zmianę ułożenia, nawodnienie, tlenoterapię lub modyfikację stymulacji skurczów, zanim podejmie decyzję o interwencji położniczej.

Fałszywie niepokojące KTG, dlaczego „gorszy zapis” nie zawsze oznacza zagrożenie?

Jednym z najczęstszych powodów niepokoju ciężarnych jest informacja, że zapis KTG „nie jest idealny”. Warto wiedzieć, że kardiotokografia ma bardzo dobrą wartość w potwierdzaniu prawidłowego dobrostanu płodu, natomiast jej ograniczeniem jest to, że nieprawidłowy zapis nie zawsze oznacza faktyczne zagrożenie. Dzieje się tak, ponieważ na zapis wpływa wiele czynników niezwiązanych z niedotlenieniem. Częstą przyczyną słabszej zmienności tętna jest sen płodu, który w trzecim trymestrze może trwać kilkadziesiąt minut. Zdarza się też, że czujnik rejestruje tętno matki zamiast płodu lub zapis jest zakłócony przez ułożenie, napięcie powłok brzusznych, nadmierne ruchy ciężarnej albo słabszy kontakt głowicy ze skórą.

W praktyce klinicznej, gdy zapis jest niejednoznaczny, standardem jest jego powtórzenie, wydłużenie badania lub wykonanie badań uzupełniających. Lekarz może ocenić płód w USG, wykonać dopplera przepływów w tętnicy pępowinowej lub zdecydować o dodatkowych metodach monitorowania, jeśli sytuacja tego wymaga. Takie podejście ma znaczenie, ponieważ celem nowoczesnego położnictwa jest nie tylko wychwycenie realnego zagrożenia, ale także uniknięcie niepotrzebnych interwencji w sytuacji, gdy zapis jest gorszy z powodów technicznych lub przejściowych.

KTG w ciąży zagrożonej, kiedy badanie bywa wykonywane częściej?

W ciążach obciążonych czynnikami ryzyka KTG bywa wykonywane częściej, ponieważ dostarcza szybkiej informacji o tym, jak płód radzi sobie w danym momencie. Dotyczy to między innymi ciąż z nadciśnieniem tętniczym, stanem przedrzucawkowym, cukrzycą ciążową, chorobami serca matki, podejrzeniem zahamowania wzrastania płodu oraz sytuacji, gdy ciężarna zgłasza osłabienie lub brak ruchów dziecka. W takich przypadkach monitorowanie nie jest „profilaktyką dla spokoju”, tylko elementem świadomej strategii kontroli ryzyka, która pozwala wcześnie zauważyć sygnały pogarszającego się utlenowania lub niewydolności łożyska.

Warto podkreślić, że samo częstsze wykonywanie KTG nie zastępuje innych elementów opieki prenatalnej. Najlepsze efekty daje połączenie monitorowania tętna płodu z oceną kliniczną matki, kontrolą ciśnienia, badaniami laboratoryjnymi oraz badaniami ultrasonograficznymi, w tym oceną przepływów i ilości płynu owodniowego. Dla ciężarnej praktyczną wskazówką jest to, aby przed badaniem zadbać o komfort, nawodnienie i spokojne oddychanie, ponieważ stres oraz dyskomfort mogą wpływać na tętno matki i pośrednio na zachowanie dziecka. Regularna, dobrze zorganizowana kontrola daje największą szansę na wczesne wykrycie problemu i bezpieczne zaplanowanie dalszego postępowania.

Źródła:

1. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Antepartum fetal surveillance. Practice Bulletin No. 229. Obstetrics & Gynecology. 2021. 
2. National Health Service (NHS). Cardiotocography (CTG). Monitoring your baby’s heart rate during pregnancy and labour. 
3. Cunningham, F. G., Leveno, K. J., Bloom, S. L., et al. Williams Obstetrics, 25th Edition. Chapter: Fetal assessment and intrapartum monitoring. McGraw-Hill Education. 2018. 

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.