Atopowe zapalenie skóry – przyczyny i objawy

Atopowe zapalenie skóry (AZS), nazywane również egzemą lub wypryskiem atopowym, to przewlekła choroba zapalna skóry, która znacząco wpływa na komfort codziennego funkcjonowania. Skóra pełni rolę bariery ochronnej i narządu czucia, reagując na bodźce takie jak dotyk, temperatura czy ból. W przebiegu AZS funkcja ta zostaje zaburzona, co prowadzi do nadmiernej utraty wody, suchości, stanów zapalnych oraz wyjątkowo nasilonego świądu. Choroba najczęściej rozpoczyna się w dzieciństwie, jednak u części pacjentów utrzymuje się lub nawraca również w wieku dorosłym.

Atopowe zapalenie skóry zaliczane jest do chorób cywilizacyjnych. Szacuje się, że dotyczy nawet około 20 procent niemowląt oraz 2–3 procent dorosłych. Jej przewlekły i nawrotowy charakter sprawia, że wymaga długofalowego podejścia terapeutycznego oraz stałej pielęgnacji skóry.

Czym jest atopowe zapalenie skóry i jaki ma przebieg?

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą o podłożu immunologicznym, w której dochodzi do nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego na czynniki środowiskowe. Charakteryzuje się okresami zaostrzeń i remisji, a jej przebieg może zmieniać się wraz z wiekiem pacjenta. Choroba często ujawnia się w pierwszych latach życia i bywa pierwszym etapem tzw. marszu atopowego.

AZS bardzo często współwystępuje z innymi chorobami atopowymi, takimi jak alergiczny nieżyt nosa czy astma oskrzelowa. Wspólnym elementem tych schorzeń jest nadreaktywność układu immunologicznego oraz skłonność do reakcji zapalnych. U wielu pacjentów objawy skórne ulegają nasileniu pod wpływem stresu, infekcji lub kontaktu z czynnikami drażniącymi.

Jakie objawy atopowego zapalenia skóry występują najczęściej?

Najbardziej charakterystycznym objawem AZS jest uporczywy, trudny do opanowania świąd, który często prowadzi do drapania, uszkodzeń naskórka i wtórnych zakażeń. Skóra staje się sucha, szorstka i nadwrażliwa, a jej wygląd zmienia się wraz z czasem trwania choroby.

W okresach zaostrzeń pojawiają się wyraźne zmiany zaprzestające, takie jak rumień, grudki lub pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym. Drapanie sprzyja powstawaniu nadżerek i strupów, a w przewlekłym przebiegu dochodzi do pogrubienia skóry i jej zliszajowacenia.

• silny świąd i suchość skóry,
• rumień i stany zapalne,
• nadwrażliwość na pot, wełnę i drażniące tkaniny,
• nasilenie objawów po stresie lub poceniu się,
• zmiany skórne na dłoniach, stopach, twarzy i w zgięciach stawowych,
• nawracające zakażenia bakteryjne skóry.

Atopowe zapalenie skóry na twarzy objawia się przede wszystkim rumieniem, suchością oraz przebarwieniami powiek i okolic oczu, co bywa szczególnie uciążliwe z powodów estetycznych i psychologicznych.

Czytaj też: 

Jakie są przyczyny atopowego zapalenia skóry?

Etiologia atopowego zapalenia skóry jest wieloczynnikowa. Najważniejszą rolę odgrywają czynniki genetyczne, ponieważ ryzyko zachorowania znacząco wzrasta u dzieci, których rodzice chorują na AZS lub inne choroby atopowe. U podłoża choroby leży również zaburzona funkcja bariery naskórkowej, co prowadzi do nadmiernej utraty wody i łatwiejszego przenikania alergenów.

Istotne znaczenie mają także czynniki immunologiczne oraz środowiskowe. Na rozwój i zaostrzenie objawów wpływają alergeny, zanieczyszczenie powietrza, niska wilgotność, detergenty, składniki kosmetyków, a także przewlekły stres i infekcje bakteryjne. U części pacjentów obserwuje się związek pomiędzy objawami AZS a nadwrażliwością pokarmową.

Jak wygląda atopowe zapalenie skóry w różnych okresach życia?

Obraz kliniczny atopowego zapalenia skóry zmienia się wraz z wiekiem. U niemowląt zmiany pojawiają się najczęściej na twarzy, owłosionej skórze głowy oraz tułowiu. Skóra jest zaczerwieniona, sącząca i silnie swędząca.

U dzieci starszych i młodzieży wypryski lokalizują się głównie w zgięciach łokciowych, podkolanowych oraz w okolicy szyi. Z czasem skóra staje się pogrubiała i bardziej podatna na uszkodzenia. U dorosłych zmiany mogą obejmować niemal całe ciało, często z dominacją na dłoniach, twarzy i górnej części tułowia.

Każde podejrzenie AZS wymaga konsultacji dermatologicznej, ponieważ wczesne wdrożenie leczenia pozwala ograniczyć nasilenie objawów i ryzyko powikłań.

Jak leczy się atopowe zapalenie skóry i jak wygląda codzienna pielęgnacja?

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą przewlekłą, dlatego leczenie polega na kontroli objawów i zapobieganiu nawrotom, a nie na całkowitym wyleczeniu. Podstawą terapii jest systematyczna pielęgnacja skóry, mająca na celu odbudowę bariery naskórkowej i zmniejszenie stanu zapalnego.

Leczenie obejmuje stosowanie emolientów, preparatów przeciwzapalnych oraz unikanie czynników drażniących. Kąpiele powinny być krótkie, w letniej wodzie, bez dodatku substancji wysuszających. Bezpośrednio po kąpieli należy zastosować preparaty natłuszczające, które ograniczają utratę wody przez skórę.

Domowe metody mogą stanowić uzupełnienie terapii, jednak każda nowa substancja stosowana na skórę powinna być wcześniej skonsultowana z lekarzem. Regularność pielęgnacji i konsekwencja w leczeniu mają kluczowe znaczenie dla ograniczenia zaostrzeń i poprawy jakości życia pacjentów.

Źródła:

1. Bartoszek B. Atopowe zapalenie skóry jako choroba psychosomatyczna. Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2010: 57–74.
2. Kasznia-Kocot J., Reichmann K. i wsp. Wybrane aspekty jakości życia w atopowym zapaleniu skóry. Medycyna Środowiskowa, 2014; 17(2): 42–51.
3. Rosińska A., Stajkowska I. i wsp. Rola alergenów pokarmowych w etiopatogenezie atopowego zapalenia skóry. Postępy Dermatologii i Alergologii, 2007; 24(5): 224–232.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.