Endometrioza jest jedną z najczęstszych, a jednocześnie najbardziej niedodiagnozowanych chorób ginekologicznych u kobiet w wieku rozrodczym. Szacuje się, że dotyka nawet 10–15 procent kobiet miesiączkujących, choć rzeczywista skala problemu może być znacznie większa. Choroba często rozwija się latami, dając niespecyficzne objawy, które bywają mylone z „normalnymi dolegliwościami miesiączkowymi”. U części pacjentek endometrioza prowadzi do przewlekłego bólu, problemów z płodnością oraz znacznego pogorszenia jakości życia, u innych natomiast przebiega skąpoobjawowo i zostaje wykryta przypadkowo. Zrozumienie mechanizmów choroby, jej objawów oraz możliwych konsekwencji pozwala szybciej rozpoznać problem i wdrożyć odpowiednie postępowanie.
Endometrioza, określana również jako gruczolistość zewnętrzna, jest przewlekłym schorzeniem zapalnym zależnym od hormonów płciowych. Polega na obecności komórek podobnych do endometrium, czyli błony śluzowej wyściełającej jamę macicy, poza jej naturalnym umiejscowieniem. Zmiany endometrialne najczęściej lokalizują się w obrębie miednicy mniejszej, obejmując jajniki, jajowody, otrzewną, więzadła macicy oraz przestrzeń za macicą, jednak mogą występować również w jelitach, pęcherzu moczowym, a w rzadkich przypadkach nawet w płucach.
Komórki endometrialne reagują na zmiany hormonalne zachodzące w cyklu miesiączkowym, podobnie jak prawidłowe endometrium. Oznacza to, że w trakcie cyklu narastają, a następnie ulegają rozpadowi. Problem polega na tym, że w przeciwieństwie do błony śluzowej macicy, nie mają możliwości swobodnego złuszczenia i odpływu z organizmu. Prowadzi to do miejscowego stanu zapalnego, obrzęku, mikrowylewów krwi oraz stopniowego powstawania zrostów i blizn.
Proces zapalny związany z endometriozą jest jednym z kluczowych mechanizmów odpowiedzialnych za ból oraz zaburzenia funkcjonowania narządów. Badania pokazują, że w ogniskach endometriozy stwierdza się podwyższone stężenia mediatorów zapalenia, takich jak prostaglandyny i cytokiny, co dodatkowo nasila dolegliwości bólowe i wpływa na otaczające tkanki.
Objawy endometriozy są bardzo zróżnicowane i nie zawsze korelują z rozległością zmian. U części kobiet niewielkie ogniska mogą powodować silne dolegliwości bólowe, podczas gdy rozległe zmiany u innych pacjentek pozostają niemal bezobjawowe. To właśnie ta zmienność obrazu klinicznego sprawia, że od wystąpienia pierwszych objawów do postawienia diagnozy mija średnio od 7 do nawet 10 lat.
Najczęściej zgłaszanym objawem jest ból, który może przyjmować różne formy i nasilać się w określonych momentach cyklu. Typowe dolegliwości obejmują:
Oprócz bólu endometrioza często wpływa na funkcjonowanie układu pokarmowego i moczowego. Kobiety zgłaszają wzdęcia, naprzemienne biegunki i zaparcia, bolesne parcie na mocz, a niekiedy obecność krwi w kale lub moczu, zwłaszcza w czasie miesiączki. Objawy te bywają mylnie interpretowane jako zespół jelita drażliwego lub nawracające infekcje dróg moczowych.
Istotnym problemem jest także niepłodność. Szacuje się, że endometrioza występuje u około 30–50 procent kobiet mających trudności z zajściem w ciążę. Zrosty, zmiany zapalne oraz zaburzenia funkcji jajników i jajowodów mogą znacząco obniżać płodność, nawet przy stosunkowo niewielkich ogniskach choroby.
Endometrioza nie jest chorobą nowotworową, jednak jej konsekwencje mogą być poważne i długofalowe. Przewlekły stan zapalny sprzyja powstawaniu zrostów, które zaburzają prawidłową anatomię narządów miednicy. W jajnikach mogą tworzyć się torbiele endometrialne, nazywane torbielami czekoladowymi, wypełnione gęstą, ciemną treścią.
Zrosty mogą prowadzić do unieruchomienia jajników, zagięcia jajowodów oraz ograniczenia ich drożności, co bezpośrednio wpływa na płodność. U części pacjentek choroba prowadzi do przewlekłego bólu, który dezorganizuje codzienne funkcjonowanie, utrudnia pracę zawodową i życie intymne oraz zwiększa ryzyko zaburzeń nastroju i depresji.
Badania epidemiologiczne wskazują również na nieznacznie zwiększone ryzyko wystąpienia niektórych nowotworów jajnika u kobiet z długoletnią, nieleczoną endometriozą, choć ryzyko to pozostaje stosunkowo niskie i nie dotyczy większości pacjentek.
Etiologia endometriozy nie została jednoznacznie wyjaśniona, jednak istnieje kilka teorii tłumaczących jej rozwój. Najczęściej przywoływaną jest teoria miesiączki wstecznej, zgodnie z którą część krwi menstruacyjnej wraz z komórkami endometrium cofa się przez jajowody do jamy otrzewnej, gdzie komórki te implantują się i zaczynają rosnąć.
Inne możliwe mechanizmy obejmują:
Do czynników zwiększających ryzyko rozwoju endometriozy należą wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki, krótkie cykle miesiączkowe, długie i obfite krwawienia, niski wskaźnik masy ciała oraz stany prowadzące do utrudnionego odpływu krwi menstruacyjnej.
Endometrioza najczęściej rozwija się kilka lat po menarche, a jej objawy mogą zmieniać się wraz z wiekiem i sytuacją hormonalną. U części kobiet w czasie ciąży dochodzi do przejściowej poprawy, co wiąże się z zahamowaniem cyklu miesiączkowego i zmianami hormonalnymi. Nie oznacza to jednak wyleczenia choroby, a objawy często powracają po porodzie.
Po menopauzie, gdy poziom estrogenów znacząco spada, aktywność ognisk endometriozy zwykle ulega zmniejszeniu, a dolegliwości bólowe łagodnieją lub ustępują. W rzadkich przypadkach, szczególnie u kobiet stosujących hormonalną terapię zastępczą, objawy mogą się utrzymywać.
Rokowanie w endometriozie zależy od wczesnego rozpoznania, lokalizacji zmian oraz wdrożonego leczenia. Choć choroba ma charakter przewlekły i nawrotowy, odpowiednie postępowanie pozwala u wielu pacjentek skutecznie kontrolować objawy i poprawić jakość życia.
Źródła:
Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.
Prosty formularz! Wybierz godzinę konsultacji i oczekuj na kontakt z lekarzem online
Odkryj aktualne i rzetelne treści dotyczące zdrowia, profilaktyki oraz nowoczesnych usług medycznych.
