Ból w klatce piersiowej a teleporada – kiedy lekarz online wystarczy, a kiedy SOR?

Czy teleporada wystarczy przy bólu w klatce piersiowej? To jedno z najtrudniejszych pytań w telemedycynie. Z jednej strony ból w klatce piersiowej jest jednym z najczęstszych powodów zgłoszeń na SOR i może oznaczać zawał serca. Z drugiej – znaczna część takich dolegliwości ma przyczyny niezagrażające życiu, które można bezpiecznie omówić z lekarzem online. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy teleporada może pomóc, a kiedy lekarz ma obowiązek odesłać Cię na SOR lub wezwać karetkę – i dlaczego to jest oznaka jego profesjonalizmu, a nie „złej woli”.

Teleporada przy bólu w klatce piersiowej – czy to w ogóle bezpieczne?

Ból w klatce piersiowej jest jednym z kluczowych objawów, które w medycynie traktuje się priorytetowo. Szacuje się, że większość pacjentów trafiających do izby przyjęć z bólem w klatce nie ma zawału serca, ale część z nich – tak. Wytyczne kardiologiczne podkreślają, że pierwszym krokiem zawsze musi być szybkie wykluczenie stanów zagrażających życiu, takich jak ostry zespół wieńcowy (zawał), zatorowość płucna czy rozwarstwienie aorty.

Dlatego w rekomendacjach American Heart Association i American College of Cardiology jasno podkreślono, że pacjent z ostrym bólem w klatce piersiowej lub objawami równoważnymi zawałowi powinien natychmiast wezwać pomoc medyczną – numer alarmowy (w Polsce 112 lub 999), a nie umawiać się na konsultację „za kilka godzin”.

Gdzie więc miejsce teleporady?

• w łagodniejszych, przewlekłych lub ewidentnie „niemuskularnych” bólach w klatce, gdy trzeba zebrać wywiad, zaplanować diagnostykę, omówić wyniki badań,
• w sytuacjach, w których pacjent nie ma objawów ostrego zagrożenia życia, ale chce uzyskać kwalifikację do badań (np. EKG, próba wysiłkowa, echo serca) lub modyfikacji leczenia,
• jako pierwszy kontakt, który pomaga zdecydować, czy konieczny jest SOR, NPL, czy pilna wizyta ambulatoryjna.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa teleporada przy bólu w klatce piersiowej jest dopuszczalna, ale pod warunkiem, że lekarz konsekwentnie stosuje zasady ostrożności. To dlatego tak często podczas konsultacji online słyszysz zalecenie: „Proszę natychmiast jechać na SOR” – to nie jest odmowa pomocy, tylko jej najbezpieczniejsza forma.

Ból w klatce piersiowej: kiedy natychmiast dzwonić po 112 i jechać na SOR?

Są sytuacje, w których teleporada nie zastępuje medycyny ratunkowej. Wtedy lekarz online powinien wprost powiedzieć, że nie może zająć się Tobą zdalnie, bo potrzebujesz natychmiastowej oceny na SOR – z EKG, badaniem fizykalnym i oznaczeniem troponin we krwi.

„Czerwone flagi” – objawy, przy których nie czekasz na teleporadę

Na podstawie zaleceń m.in. NHS i wytycznych kardiologicznych można wskazać grupę objawów, które oznaczają pilne wezwanie pogotowia:

• nagły, silny ból lub ucisk w klatce piersiowej, który nie ustępuje po kilku minutach – pacjenci często opisują go jako „ciężar”, „ściskanie” lub „pas zaciśnięty wokół klatki”,
• ból promieniujący do ramienia (częściej lewe), barku, szyi, żuchwy, pleców lub nadbrzusza,
• ból w klatce piersiowej z towarzyszącą dusznością, uczuciem „braku powietrza”, trudnością w mówieniu pełnymi zdaniami,
• ból w klatce piersiowej z silnym osłabieniem, zimnym potem, nudnościami lub wymiotami,
• ból w klatce piersiowej połączony z omdleniem, nagłym zaburzeniem świadomości lub zaburzeniami widzenia/mowy,
• nagły, rozdzierający ból w klatce lub plecach, który „wędruje” – może sugerować rozwarstwienie aorty,
• u osoby z rozpoznaną chorobą wieńcową – ból inny niż zwykle, silniejszy, częstszy, trwający dłużej, nieustępujący po nitroglicerynie.

W takich sytuacjach dzieje się coś, co wymaga natychmiastowej diagnostyki szpitalnej. Żaden odpowiedzialny lekarz nie będzie „prowadził Cię” przez teleporadę, dobierał leków „na próbę” czy wypisywał L4 zamiast wysłać na SOR.

Nietypowe objawy u kobiet, seniorów i osób z cukrzycą

Warto też pamiętać, że nie każdy zawał „boli w klatce” tak, jak w podręczniku. Dane Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego pokazują, że nawet do 1/4 kobiet z ostrym zespołem wieńcowym nie zgłasza typowego bólu w klatce piersiowej, tylko np. nudności, ból żuchwy, duszność, skrajne zmęczenie czy kołatania serca. Podobnie „nieme” lub nietypowe zawały częściej występują u seniorów i osób z cukrzycą.

Dlatego lekarz online może zdecydować o pilnym skierowaniu do szpitala także wtedy, gdy:

• nie ma „książkowego” bólu w klatce, ale pojawia się duszność i gwałtowne pogorszenie tolerancji wysiłku,
• w ciągu kilku godzin lub dni narastają kołatania serca, zawroty głowy, osłabienie,
• ciśnienie jest bardzo wysokie lub bardzo niskie, a samopoczucie się pogarsza.

W takich sytuacjach odmowa „zwykłej recepty” czy „przepisania czegoś na uspokojenie” jest elementem prawidłowego postępowania.

Jak lekarz online ocenia ból w klatce piersiowej krok po kroku?

W wytycznych dotyczących diagnostyki bólu w klatce piersiowej zaleca się klasyfikowanie dolegliwości jako ból sercowy (cardiac), możliwie sercowy (possible cardiac) lub niesercowy (non-cardiac). Lekarz na teleporadzie robi to wyłącznie na podstawie bardzo dokładnego wywiadu. To dlatego na początku rozmowy możesz odnieść wrażenie, że lekarz „przepytuje jak śledczy” – ale od odpowiedzi zależy kierunek dalszego postępowania.

1. Charakter bólu – co dokładnie czujesz?

Kluczowe pytania, które usłyszysz podczas teleporady:

• Gdzie dokładnie boli? Środek klatki? Lewa strona? Podmostkowo? Bardziej w plecach?
• Jaki jest charakter bólu? Ucisk, pieczenie, kłucie, rozpieranie, „zaciśnięty pas”?
• Kiedy ból się pojawia? Przy wysiłku, po wejściu po schodach, w stresie, po posiłku, przy ruchu klatki lub ręki?
• Ile trwa epizod? Sekundy, minuty, godziny? Czy ustępuje w spoczynku?
• Czy ból promieniuje? Do ręki, szyi, żuchwy, pleców, nadbrzusza?

Już na tym etapie lekarz „segreguje” objawy na potencjalnie sercowe i raczej niesercowe, ale zawsze z założeniem, że lepiej nadmiernie nie zbagatelizować bólu niż przeoczyć poważny stan.

2. Objawy towarzyszące i czynniki ryzyka

Kolejne pytania dotyczą:

• duszności, uczucia braku powietrza, świszczącego oddechu,
• kołatań serca, zawrotów głowy, omdleń,
• nudności, wymiotów, zimnego potu, nagłego osłabienia,
• gorączki, kaszlu, bólu przy oddychaniu – które mogą sugerować zapalenie płuc, zapalenie opłucnej czy zatorowość,
• urazu, nadmiernego wysiłku, nowego treningu, pracy fizycznej, długiego siedzenia przy komputerze,
• Twoich chorób przewlekłych (nadciśnienie, cukrzyca, miażdżyca, choroba wieńcowa, zaburzenia lipidowe, niewydolność serca),
• palenia papierosów, otyłości, obciążającego wywiadu rodzinnego.

W Polsce choroby sercowo-naczyniowe wciąż pozostają główną przyczyną zgonów, a populacja pacjentów po zawale to dziesiątki tysięcy osób rocznie. Dlatego lekarz online zawsze musi brać pod uwagę Twoje indywidualne ryzyko sercowo-naczyniowe.

3. Możliwości i ograniczenia teleporady

Na tym etapie lekarz staje przed decyzją:

• Czy ból ma cechy ostrego stanu zagrożenia życia – wtedy zaleca SOR / wezwanie karetki.
• Czy objawy sugerują raczej niekardiologiczną przyczynę bólu i brak jest czerwonych flag – wtedy może zaproponować dalszą diagnostykę w trybie planowym.
• Czy potrzebne są pilne badania, ale bez natychmiastowego transportu karetką – np. szybka wizyta stacjonarna, EKG, troponina, RTG klatki piersiowej.

W praktyce oznacza to, że ten sam ból zgłaszany przez młodą osobę bez chorób przewlekłych i przez pacjenta po zawale będzie potraktowany inaczej. To nie jest „nierówne traktowanie”, tylko medycyna oparta na ryzyku.

Przykłady, kiedy teleporada może wystarczyć przy bólu w klatce piersiowej

W większości przypadków ból w klatce piersiowej okazuje się być spowodowany przyczynami innymi niż ostry zespół wieńcowy – m.in. problemami mięśniowo-szkieletowymi albo dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego. W części takich sytuacji teleporada jest wystarczającym pierwszym krokiem, o ile lekarz nie widzi objawów ostrzegawczych.

Ból mięśniowo-szkieletowy po wysiłku lub zmianie aktywności

Przykład:

• 30-letnia osoba, bez chorób przewlekłych, po zmianie treningu siłowego lub intensywnym sprzątaniu,
• ból jest wyraźnie związany z ruchem, zmianą pozycji, uciskiem na żebra,
• nie ma duszności, zasłabnięcia, promieniowania bólu, ani czynników ryzyka sercowo-naczyniowego,
• pomaga zwykły lek przeciwbólowy i odpoczynek.

Tu teleporada może posłużyć do:

• wykluczenia niepokojących objawów,
• omówienia bezpiecznego stosowania leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych,
• wskazania prostych ćwiczeń, rozciągania, chłodzenia lub ogrzewania miejsca bólu,
• ustalenia, kiedy zgłosić się ponownie (np. jeśli ból nasili się lub pojawią się nowe objawy).

Ból „pod mostkiem” po posiłku – refluks i problemy z przełykiem

Refluks żołądkowo-przełykowy bywa nazywany „udawanym zawałem”, bo ból w okolicy mostka może imitować ból wieńcowy. Różnice, które lekarz stara się wychwycić w rozmowie:

• ból pojawia się po obfitym posiłku, w pozycji leżącej, przy pochylaniu,
• towarzyszy mu zgaga, kwaśne odbijanie, uczucie cofania treści żołądkowej do przełyku,
• pacjent często zgłasza nawracające objawy od miesięcy, a wyniki badań serca były wcześniej prawidłowe.

W takiej sytuacji teleporada służy do:

• omówienia zmian stylu życia i diety,
• ewentualnego włączenia leków na refluks,
• zlecenia dalszej diagnostyki (np. gastroskopia, konsultacja gastroenterologiczna),
• wyznaczenia jasnych kryteriów, kiedy zgłosić się pilnie (np. krwawienia, spadek masy ciała, nasilona dysfagia).

Nawet jeśli w czasie teleporady lekarz skupia się głównie na refluksie, zwykle w tle ma jedno pytanie: czy na pewno nie przeoczę tutaj choroby serca? Jeśli ma wątpliwości – sugeruje badanie EKG lub konsultację stacjonarną.

Ból w klatce piersiowej w przebiegu lęku i hiperwentylacji

U części pacjentów ból lub dyskomfort w klatce piersiowej pojawia się w sytuacjach silnego stresu, napadów lęku czy hiperwentylacji. Charakterystyczne mogą być:

• uczucie „guli w gardle”, niemożności wzięcia pełnego oddechu,
• mrowienia w dłoniach, ustach, zawrotów głowy, poczucia „zaraz zemdleję”,
• nagły początek objawów w sytuacji stresowej, z ustępowaniem w spokoju,
• prawidłowe wcześniejsze badania serca przy podobnych dolegliwościach.

W takich przypadkach teleporada pozwala:

• wykluczyć na podstawie wywiadu ostre stany kardiologiczne,
• zaplanować dalszą diagnostykę i/lub terapię (np. psychoterapię, konsultację psychiatryczną),
• omówić techniki oddechowe, zasady redukcji stresu, a czasem dobrać leki doraźne – przy zachowaniu wszystkich zasad bezpieczeństwa.

Jednocześnie każdy napad „lękowego” bólu w klatce, który wygląda inaczej niż zwykle albo jest najsilniejszy w życiu, powinien być traktowany z większą ostrożnością.

Kontrola przewlekłego bólu u pacjenta już zdiagnozowanego

Teleporada sprawdza się także u pacjentów, którzy:

• mają rozpoznaną przewlekłą chorobę wieńcową lub inną przyczynę bólu w klatce,
• przeszli już pełną diagnostykę kardiologiczną (koronarografia, próba wysiłkowa, EKG, echo serca),
• odczuwają znane im, niezmienne co do charakteru dolegliwości,
• potrzebują modyfikacji leczenia, omówienia wyników, ustalenia wskazań do kolejnych badań.

W takich sytuacjach teleporada jest często kontynuacją opieki, a nie jedynym kontaktem z systemem ochrony zdrowia.

Przykłady, kiedy lekarz podczas teleporady musi odesłać Cię na SOR

Dla wielu pacjentów odesłanie na SOR bywa frustrujące: „Przecież chciałem tylko receptę”, „Nie mam czasu jechać do szpitala”, „Przecież to może być zgaga”. Z perspektywy lekarza sytuacja wygląda inaczej – pojawiają się konkretne przesłanki medyczne, które każą mu przerwać konsultację online i skierować Cię do leczenia stacjonarnego.

Nowy, silny ucisk w klatce piersiowej u osoby z czynnikami ryzyka

Przykład:

• 55-letni pacjent z nadciśnieniem, cukrzycą, hipercholesterolemią, palący tytoń,
• zgłasza uciśnięcie za mostkiem podczas szybszego marszu, trwające kilka minut, ustępujące w spoczynku,
• w ostatnich dniach epizody stają się częstsze i silniejsze, pojawiają się nawet przy niewielkim wysiłku,
• towarzyszy im duszność, potliwość, zmęczenie.

To klasyczny opis objawów mogących odpowiadać niestabilnej dławicy piersiowej, która w wytycznych ESC traktowana jest jako ostry zespół wieńcowy wymagający pilnej oceny szpitalnej. W takiej sytuacji lekarz online nie będzie wypisywał „na wszelki wypadek” nitrogliceryny czy zwolnienia L4, ale zaleci wezwanie karetki lub natychmiastowy SOR.

Ból w klatce piersiowej z dusznością i objawami ogólnoustrojowymi

Każde połączenie bólu w klatce piersiowej z:

• narastającą dusznością,
• sinicą warg, bladością, osłabieniem,
• wysoką gorączką i dreszczami,
• krwiopluciem,

powoduje, że lekarz musi myśleć nie tylko o zawale, ale też o zatorowości płucnej, ciężkim zapaleniu płuc, odmie opłucnowej czy sepsie. Wszystkie te stany wymagają natychmiastowego badania fizykalnego, saturacji, badań obrazowych (RTG, tomografia komputerowa), a często także szybkiego leczenia dożylnego. Teleporada jest tu tylko etapem pośrednim, który ma przyspieszyć decyzję o pilnym transporcie do szpitala.

Ból w klatce piersiowej u kobiety w ciąży lub połogu

U kobiet w ciąży i w połogu ryzyko niektórych powikłań (np. zatorowości płucnej) jest wyższe. Jeśli kobieta ciężarna zgłasza:

• nagły ból w klatce piersiowej,
• duszność, przyspieszony oddech, przyspieszoną akcję serca,
• obrzęki jednej nogi lub zasinienie kończyny,

to w trakcie teleporady lekarz będzie miał bardzo niski próg do skierowania jej na SOR, nawet jeśli część objawów można by tłumaczyć „ciążowym zmęczeniem”. W takiej sytuacji priorytetem jest bezpieczeństwo matki i dziecka.

Ból połączony z zaburzeniami neurologicznymi

Połączenie bólu w klatce piersiowej z:

• nagłym osłabieniem kończyn, asymetrią twarzy,ń zaburzeniami mowy,
• nagłym, bardzo silnym bólem głowy,
• utrudnionym oddychaniem, chrypką, bólem pleców

może sugerować udar, rozwarstwienie aorty lub inne ciężkie schorzenia naczyniowe. Tu każda minuta ma znaczenie – lekarz online ma obowiązek natychmiast skierować Cię do opieki przedszpitalnej (112).

Dlaczego lekarz online czasem odmawia leków „na serce” lub L4 przy bólu w klatce piersiowej?

Decyzja lekarza o odmowie wypisania recepty lub zwolnienia lekarskiego przy bólu w klatce piersiowej nie jest „złośliwością” ani „oszczędzaniem systemu”. Wynika z trzech podstawowych zasad: bezpieczeństwa, obowiązującego prawa i standardów medycznych.

W polskim systemie prawnym lekarz ponosi odpowiedzialność za swoje decyzje diagnostyczne i terapeutyczne, niezależnie od tego, czy podjął je w gabinecie stacjonarnym, czy online. Jeśli w wywiadzie pojawiają się dane sugerujące ryzyko ostrego zespołu wieńcowego, a lekarz zamiast skierować do szpitala wypisze „coś na uspokojenie” lub „coś przeciwbólowego”, może to mieć bardzo poważne konsekwencje. Wytyczne jasno wskazują, że w razie wątpliwości należy przyjąć wariant ostrożniejszy.

Podanie leków takich jak nitrogliceryna, opioidy czy silne NLPZ bez poprzedzającej diagnostyki może zamaskować objawy zawału lub innego ostrego stanu, opóźniając decyzję o wezwaniu pomocy. Z tego powodu lekarz online często nie zgodzi się na wypisanie „na wszelki wypadek” leków, które mogą zamydlić obraz kliniczny.

Zwolnienie lekarskie może być uzasadnione np. po hospitalizacji kardiologicznej, przy przewlekłych chorobach serca czy w okresie rekonwalescencji po zabiegu. Nie zastępuje jednak diagnostyki ostrego bólu w klatce piersiowej. Jeśli lekarz obawia się, że przyczyną może być zawał, zatorowość lub inny stan nagły, nie wystawi L4 „na telefon” zamiast odesłać do szpitala. To świadczy o tym, że traktuje Twoje objawy poważnie.

Jak przygotować się do teleporady z powodu bólu w klatce piersiowej?

Dobra teleporada to taka, w której lekarz jak najwięcej dowie się od Ciebie w krótkim czasie. W przypadku bólu w klatce piersiowej przygotuj:

1. Krótką „oś czasu” objawów

• od kiedy odczuwasz ból w klatce,
• jak często się pojawia, ile trwa,
• czy jest związany z wysiłkiem, posiłkiem, stresem, pozycją ciała, kaszlem.

2. Opis bólu własnymi słowami

Zapisz, jak byś go opisał/a komuś bliskiemu: „uczucie ciężaru”, „pieczenie jak zgaga”, „kłucie przy głębokim wdechu”, „rozpieranie pod mostkiem”. Takie „ludzkie” określenia często bardzo pomagają lekarzowi.

3. Listę leków i chorób przewlekłych

• wszystkie przyjmowane leki (także suplementy),
• rozpoznane choroby (nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, choroba niedokrwienna serca, astma, POChP itd.),
• przebyte zawały, udary, zabiegi kardiologiczne.

4. Ostatnie wyniki badań

Jeśli masz, przygotuj:

• wyniki EKG, echo serca, prób wysiłkowych, koronarografii,
• niedawne wyniki morfologii, lipidogramu, glikemii, TSH,
• informację o przebytych zakażeniach wirusowych (np. COVID-19), które mogły obciążyć serce.

Im więcej informacji podasz na starcie, tym łatwiej lekarzowi będzie zdecydować, czy wystarczy dalsza opieka w trybie ambulatoryjnym, czy potrzebna jest pilna diagnostyka szpitalna.

Telemedycyna i ból w klatce piersiowej – czego nauczyła nas pandemia?

Pandemia COVID-19 była naturalnym „testem stresowym” dla telemedycyny. Z jednej strony teleporady pozwoliły utrzymać ciągłość opieki nad chorymi przewlekle, z drugiej – badania z różnych krajów pokazały spadek liczby hospitalizacji z powodu ostrego zawału serca, co budziło obawy, że część pacjentów po prostu nie zgłaszała się po pomoc na czas.

Analizy sugerują, że:

• część chorych z ostrym bólem w klatce piersiowej bała się jechać do szpitala z obawy przed zakażeniem,
• teleporady bywały wykorzystywane jako zastępnik SOR, co mogło prowadzić do opóźnień w rozpoznaniu zawału,
• pacjenci z łagodniejszymi dolegliwościami zyskali dostęp do specjalistów bez wychodzenia z domu, co jest zdecydowaną korzyścią.

Wnioski z tych badań są jasne: telemedycyna jest bezpieczna i wartościowa, jeśli stosujemy ją zgodnie z wytycznymi – jako uzupełnienie, a nie zamiennik leczenia ostrych stanów. Ból w klatce piersiowej pozostaje objawem, przy którym próg podejrzenia zawału zawsze musi być niski, niezależnie od formy kontaktu z lekarzem.

Kiedy bez dyskusji jechać do szpitala?

Teleporada przy bólu w klatce piersiowej wystarczy wtedy, gdy:

• objawy są łagodne, niepogarszające się, utrzymują się od dłuższego czasu,
• nie ma duszności, zasłabnięcia, promieniowania bólu, objawów ogólnoustrojowych,
• masz niskie ryzyko sercowo-naczyniowe albo przeszedłeś już pełną diagnostykę i ból ma znaną, niesercową przyczynę,
• potrzebujesz omówienia wyników badań, zaplanowania dalszej diagnostyki, korekty leczenia.

Teleporada nie wystarczy – i lekarz powinien odesłać Cię na SOR – gdy:

• ból w klatce piersiowej jest nagły, silny, uciskający, nie ustępuje,
• promieniuje do ręki, szyi, żuchwy, pleców lub nadbrzusza,
• towarzyszy mu duszność, zimny pot, nudności, wymioty, osłabienie, zaburzenia świadomości,
• masz istotne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego (nadciśnienie, cukrzyca, przebyty zawał, rozpoznaną chorobę wieńcową),
• jesteś w ciąży lub w połogu i objawy pojawiły się nagle,
• występują jednocześnie objawy neurologiczne (osłabienie, asymetria twarzy, zaburzenia mowy).

W takich sytuacjach najbezpieczniejszą decyzją lekarza online jest odmowa leczenia na odległość i zalecenie natychmiastowego kontaktu z ratownictwem medycznym. To nie brak chęci pomocy, lecz wyraz profesjonalizmu i działania zgodnie z aktualnymi wytycznymi.

Jeśli natomiast:

• Twój ból w klatce piersiowej nie wygląda na ostry stan zagrażający życiu,
• masz wątpliwości, jak go dalej diagnozować,
• potrzebujesz omówić wyniki badań lub zaplanować kolejne kroki diagnostyczne,

wtedy konsultacja z lekarzem online (np. internistą, kardiologiem czy lekarzem rodzinnym) może być pierwszym, bezpiecznym krokiem. Taki lekarz pomoże Ci zdecydować, czy wystarczy kontrola ambulatoryjna, czy konieczna jest pilna wizyta stacjonarna.

Źródła

• Gulati M. i in. 2021 AHA/ACC Guideline for the Evaluation and Diagnosis of Chest Pain. American College of Cardiology.
• NHS – informacje dla pacjentów: Chest pain – symptoms and when to call emergency services.
• Collet J-P. i in. 2020 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation. European Society of Cardiology.
• ESC – Acute coronary syndrome in women: Clinical presentation and sex differences.
• Gierlotka M. i in. Incidence, treatment, in-hospital mortality and one-year outcomes of acute myocardial infarction in Poland in 2009–2012. Kardiologia Polska.
• Riley RF i in. The 2021 AHA/ACC Guideline for the Evaluation and Diagnosis of Chest Pain. National Institutes of Health / PMC.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych. W przypadku nagłego bólu w klatce piersiowej lub innych niepokojących objawów niezwłocznie skontaktuj się z numerem alarmowym 112 lub 999 albo udaj się na Szpitalny Oddział Ratunkowy.