Zapalenie zatok – objawy i przyczyny

Zatoki przynosowe to system jam wypełnionych powietrzem, zlokalizowanych w obrębie kości twarzoczaszki, w bezpośrednim sąsiedztwie jamy nosowej. Ich fizjologiczną rolą jest produkcja śluzu, który nawilża drogi oddechowe i pomaga usuwać drobnoustroje, alergeny oraz zanieczyszczenia z wdychanego powietrza. Gdy błona śluzowa zatok ulega obrzękowi, a ujścia zatok zostają zablokowane, dochodzi do zaburzenia odpływu wydzieliny. W takich warunkach łatwo rozwija się zapalenie zatok przynosowych, czyli stan zapalny prowadzący do bólu, uczucia rozpierania oraz nadmiernej produkcji śluzu.

Zapalenie zatok najczęściej pojawia się jako powikłanie infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych, takich jak przeziębienie lub grypa, a także w przebiegu niekontrolowanego alergicznego nieżytu nosa. W wielu przypadkach ma charakter samoograniczający się i ustępuje w ciągu kilkunastu dni, jednak u części pacjentów może przejść w postać przewlekłą lub nawracającą.

Jakie objawy mogą świadczyć o zapaleniu zatok?

Objawy zapalenia zatok są zróżnicowane i mogą różnić się nasileniem w zależności od wieku pacjenta, rodzaju infekcji oraz czasu jej trwania. U dorosłych i młodzieży najczęściej obserwuje się połączenie dolegliwości ogólnych oraz miejscowych, wynikających z obrzęku błony śluzowej i zalegania wydzieliny.

• ból głowy, często nasilający się przy pochylaniu,
• uczucie rozpierania w obrębie czoła, policzków lub nasady nosa,
• niedrożność nosa i osłabienie węchu,
• wydzielina z nosa, która może być gęsta i zmieniona barwnie,
• kaszel, szczególnie nasilony w pozycji leżącej,
• ogólne osłabienie i zmęczenie,
• stan podgorączkowy lub gorączka.

U dzieci obraz kliniczny bywa mniej charakterystyczny. Często dominują przedłużający się katar trwający dłużej niż 7–10 dni, nocny kaszel oraz obrzęk okolic oczu. Ponieważ objawy te mogą przypominać inne schorzenia, właściwa diagnoza powinna zawsze należeć do lekarza.

Co najczęściej prowadzi do rozwoju zapalenia zatok?

Zapalenie zatok rozwija się w wyniku zaburzenia drożności ujść zatok, co sprzyja zaleganiu wydzieliny i namnażaniu drobnoustrojów. Najczęściej czynnikiem inicjującym jest infekcja wirusowa, jednak w sprzyjających warunkach może dojść do nadkażenia bakteryjnego lub, rzadziej, grzybiczego.

Do najczęstszych przyczyn zapalenia zatok należą także alergie wziewne, przewlekły nieżyt nosa, nieprawidłowości anatomiczne w obrębie jamy nosowej, przerost migdałków gardłowych u dzieci, infekcje zębopochodne, urazy nosa oraz ekspozycja na dym tytoniowy. Istotną rolę odgrywa również obniżona odporność organizmu.

Wirusowe zapalenie zatok zwykle ustępuje samoistnie w ciągu około 10 dni i nie wymaga antybiotykoterapii. Bakteryjne zapalenie zatok podejrzewa się wówczas, gdy objawy utrzymują się dłużej, nasilają się po początkowej poprawie lub towarzyszy im wysoka gorączka.

Ile może trwać zapalenie zatok i jak się je klasyfikuje?

Czas trwania zapalenia zatok ma kluczowe znaczenie dla dalszego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego. Wyróżnia się kilka postaci choroby, różniących się przebiegiem i rokowaniem.

• ostre zapalenie zatok, trwające od 2 do 4 tygodni, zwykle związane z infekcją wirusową,
• podostre zapalenie zatok, utrzymujące się od 4 do 12 tygodni,
• przewlekłe zapalenie zatok, trwające ponad 12 tygodni, często o złożonej etiologii,
• nawracające zapalenie zatok, występujące kilka razy w ciągu roku.

Postacie przewlekłe i nawracające wymagają pogłębionej diagnostyki, ponieważ często wiążą się z chorobami współistniejącymi lub czynnikami anatomicznymi.

Jak wygląda leczenie zapalenia zatok w praktyce?

Leczenie zapalenia zatok ma charakter przyczynowo objawowy i zależy od rodzaju oraz czasu trwania infekcji. Celem terapii jest zmniejszenie stanu zapalnego, udrożnienie zatok, ułatwienie odpływu wydzieliny oraz złagodzenie bólu.

W leczeniu stosuje się między innymi leki przeciwbólowe, preparaty zmniejszające obrzęk błony śluzowej nosa oraz aerozole z solą fizjologiczną lub hipertoniczną. Inhalacje oraz ciepłe okłady na okolice zatok mogą przynieść ulgę w dolegliwościach. Antybiotyki są zarezerwowane wyłącznie dla przypadków o potwierdzonym lub silnie podejrzewanym podłożu bakteryjnym.

Wspomagająco zaleca się odpowiednie nawodnienie organizmu, które sprzyja upłynnieniu wydzieliny, oraz unikanie czynników drażniących, takich jak dym tytoniowy czy suche powietrze.

Jakie powikłania mogą wystąpić po zapaleniu zatok?

Choć większość przypadków zapalenia zatok przebiega łagodnie, nieleczony lub źle kontrolowany stan zapalny może prowadzić do poważnych powikłań. Zakażenie może szerzyć się na sąsiednie struktury, w tym oczodół, kości twarzoczaszki oraz ośrodkowy układ nerwowy.

Do najgroźniejszych powikłań należą zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu oraz zakażenia kości. Ryzyko ich wystąpienia wzrasta w przypadku przewlekłego zapalenia zatok, dlatego utrzymujące się lub nawracające objawy zawsze wymagają konsultacji lekarskiej i dalszej diagnostyki.

Jak odróżnić zapalenie zatok wirusowe, bakteryjne i alergiczne?

Jednym z największych wyzwań diagnostycznych w przypadku zapalenia zatok jest rozróżnienie jego przyczyny, ponieważ objawy poszczególnych postaci często się nakładają. Zapalenie wirusowe, bakteryjne i alergiczne różnią się jednak przebiegiem, czasem trwania oraz odpowiedzią na leczenie, co ma kluczowe znaczenie dla dalszego postępowania.

Wirusowe zapalenie zatok jest zdecydowanie najczęstsze i zwykle rozwija się w trakcie lub bezpośrednio po przeziębieniu. Objawy narastają stopniowo, a następnie ulegają samoistnemu złagodzeniu w ciągu 7–10 dni. Wydzielina z nosa bywa początkowo wodnista, później gęstnieje, co jest naturalnym etapem infekcji i nie świadczy samo w sobie o zakażeniu bakteryjnym. W tym przypadku antybiotyki nie przynoszą korzyści.

Bakteryjne zapalenie zatok podejrzewa się wtedy, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 10 dni bez poprawy, ulegają nasileniu po krótkim okresie polepszenia lub towarzyszy im wysoka gorączka oraz silny, jednostronny ból twarzy. Wydzielina bywa ropna i intensywnie zabarwiona, a dolegliwości ogólne są wyraźniejsze. To właśnie w tej postaci lekarz może rozważyć włączenie antybiotykoterapii.

Alergiczne zapalenie zatok ma zwykle charakter przewlekły lub nawracający i często współistnieje z alergicznym nieżytem nosa. Dominują w nim kichanie, wodnisty katar, świąd nosa i oczu oraz uczucie zatkania nosa, natomiast gorączka zazwyczaj nie występuje. W tej sytuacji kluczowe znaczenie ma identyfikacja alergenu i kontrola reakcji alergicznej.

Jakie badania pomagają potwierdzić zapalenie zatok?

Rozpoznanie zapalenia zatok w większości przypadków opiera się na dokładnym wywiadzie i badaniu klinicznym. Lekarz ocenia czas trwania objawów, ich charakter oraz ewentualne czynniki ryzyka, takie jak alergie, nawracające infekcje czy palenie tytoniu. U pacjentów z typowym, ostrym przebiegiem choroby dodatkowe badania zwykle nie są konieczne.

W przypadku przedłużających się lub nawracających dolegliwości lekarz może zlecić badania obrazowe. Tomografia komputerowa zatok przynosowych jest złotym standardem w diagnostyce przewlekłego zapalenia zatok, ponieważ pozwala dokładnie ocenić stopień zajęcia zatok, obecność polipów oraz ewentualne nieprawidłowości anatomiczne. Zdjęcie rentgenowskie ma obecnie ograniczone znaczenie diagnostyczne.

U pacjentów z podejrzeniem alergicznego podłoża choroby pomocne są testy alergiczne, zarówno skórne, jak i z krwi. W rzadkich przypadkach, szczególnie przy ciężkim lub nietypowym przebiegu, wykonuje się posiew wydzieliny z zatok w celu identyfikacji drobnoustrojów. Takie postępowanie pozwala dostosować leczenie do rzeczywistej przyczyny stanu zapalnego i zmniejszyć ryzyko nawrotów. 

Źródła:

1. Michalik M., Podbielska-Kubera A. i wsp. Flora bakteryjna w przewlekłym zapaleniu zatok u dzieci. Borgis New Medicine, 2018; 4: 135–146.
2. Wachnicka-Bąk A., Lipińska-Opałka A. i wsp. Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych jako jedno z najczęstszych zakażeń górnych dróg oddechowych. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 2014: 25–31.
3. Johns Hopkins Medicine. Sinusitis. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/sinusitis

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.