Nowe normy cholesterolu i trójglicerydów. Większość Polaków się nie łapie

Nowe wytyczne dotyczące diagnostyki lipidowej, opublikowane w kwietniu 2024 roku, zmieniają sposób interpretacji wyników badań, które przez lata uznawano za „bezpieczne”. Choć większość parametrów pozostała bez zmian, jeden wskaźnik został wyraźnie zaostrzony. Trójglicerydy przestały być tłem dla cholesterolu i stały się jednym z kluczowych elementów oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.

Nowe normy trójglicerydów od 2024 roku – dlaczego to przełom w diagnostyce?

Zmiany w normach laboratoryjnych rzadko mają charakter rewolucyjny. W tym przypadku jednak decyzja o obniżeniu dopuszczalnego poziomu trójglicerydów jest odpowiedzią na rosnącą liczbę pacjentów, u których powikłania sercowo-naczyniowe rozwijały się mimo wyników formalnie mieszczących się w normie. Dotychczasowy próg 150 mg/dl przez lata uspokajał zarówno pacjentów, jak i część lekarzy, choć coraz więcej danych wskazywało, że jest on zbyt wysoki.

Od kwietnia 2024 roku obowiązują nowe wartości referencyjne:

• na czczo: mniej niż 100 mg/dl (1,1 mmol/l)
• nie na czczo: mniej niż 125 mg/dl (1,4 mmol/l)

Oznacza to, że wynik, który jeszcze niedawno był uznawany za prawidłowy, dziś kwalifikuje pacjenta do grupy ryzyka. To istotna zmiana filozofii diagnostycznej. Trójglicerydy nie są już traktowane wyłącznie jako „dodatek” do lipidogramu, lecz jako samodzielny marker zaburzeń metabolicznych i wczesny sygnał przeciążenia układu krążenia.

Podwyższone trójglicerydy – jak czytać nowe zakresy i co oznaczają klinicznie?

Nowe wytyczne wprowadzają klarowny podział, który ułatwia ocenę skali problemu i dalsze decyzje terapeutyczne:

• 100–150 mg/dl – poziom graniczny
• 150–500 mg/dl – hipertrójglicerydemia umiarkowana
• 500–880 mg/dl – postać ciężka
• powyżej 880 mg/dl – postać bardzo ciężka

Za tymi liczbami stoją konkretne konsekwencje zdrowotne. Podwyższone trójglicerydy zwiększają ryzyko miażdżycy, choroby wieńcowej, udaru mózgu, a przy bardzo wysokich wartościach także ostrego zapalenia trzustki. Co istotne, wysoki poziom trójglicerydów bardzo często współwystępuje z insulinoopornością, otyłością trzewną i niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby, nawet u osób, które nie mają nadwagi.

W praktyce klinicznej oznacza to konieczność wcześniejszej interwencji, często jeszcze zanim pojawią się objawy. Zmiana diety, redukcja alkoholu, zwiększenie aktywności fizycznej lub modyfikacja leczenia farmakologicznego mogą mieć znaczenie prewencyjne, a nie tylko lecznicze.

Artykuł nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Każda decyzja dotycząca leczenia powinna być podejmowana indywidualnie, po analizie pełnego obrazu klinicznego pacjenta.

Cholesterol całkowity i HDL – dlaczego tu nie było rewolucji?

W przeciwieństwie do trójglicerydów normy cholesterolu całkowitego pozostały bez zmian. Nadal za wartość prawidłową uznaje się poziom poniżej 190 mg/dl. Jest to parametr orientacyjny, który rzadko decyduje samodzielnie o wdrożeniu leczenia, ale pozwala zarysować ogólny obraz gospodarki lipidowej.

Podobnie sytuacja wygląda w przypadku cholesterolu HDL. Jego ochronna rola została dobrze udokumentowana, choć współczesna medycyna coraz częściej podkreśla, że liczy się nie tylko ilość, ale także funkcjonalność cząsteczek HDL. Obowiązujące progi pozostają następujące:

• kobiety: powyżej 45 mg/dl (1,2 mmol/l)
• mężczyźni: powyżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l)

Niski HDL w połączeniu z podwyższonymi trójglicerydami jest dziś traktowany jako jeden z najbardziej niekorzystnych profili metabolicznych, często spotykany u osób prowadzących siedzący tryb życia lub obciążonych przewlekłym stresem.

Cholesterol LDL i nie-HDL – normy zależne od ryzyka, nie od wieku

Największą zmianę w podejściu do lipidów przyniosło odejście od jednej uniwersalnej normy cholesterolu LDL. Obecnie jego docelowy poziom zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta. Im wyższe ryzyko, tym niższy powinien być LDL.

• niskie ryzyko: poniżej 115 mg/dl
• umiarkowane ryzyko: poniżej 100 mg/dl
• duże ryzyko: poniżej 70 mg/dl lub redukcja o minimum 50 procent
• bardzo duże ryzyko: poniżej 55 mg/dl lub redukcja o minimum 50 procent
• ryzyko ekstremalne: poniżej 40 mg/dl

Coraz większe znaczenie przypisuje się także cholesterolowi nie-HDL, który obejmuje wszystkie aterogenne frakcje lipidów. W wielu przypadkach to właśnie on lepiej odzwierciedla rzeczywiste ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych, zwłaszcza u pacjentów z cukrzycą i zespołem metabolicznym.

Profil lipidowy jako narzędzie prewencji, a nie formalność do odhaczenia

Lipidogram pozostaje jednym z najważniejszych badań przesiewowych w profilaktyce chorób układu krążenia. Obejmuje cholesterol LDL, HDL, cholesterol całkowity oraz trójglicerydy i pozwala wykryć zaburzenia na długo przed wystąpieniem objawów klinicznych.

Eksperci zalecają, aby:

• mężczyźni wykonali pierwsze badanie po 35. roku życia
• kobiety po 45. roku życia

Przy prawidłowych wynikach kontrola co pięć lat jest wystarczająca. Po 50. roku życia zaleca się skrócenie odstępów do dwóch lat, a w przypadku nieprawidłowości nawet coroczne monitorowanie. U osób z nadciśnieniem, cukrzycą, otyłością lub obciążonym wywiadem rodzinnym lipidogram powinien być elementem stałej kontroli zdrowia.

Źródło:

1. Polskie Towarzystwo Lipidologiczne, Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej. (2024).
2. European Society of Cardiology, European Atherosclerosis Society. (2023). ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk.
3. National Institutes of Health, National Heart, Lung, and Blood Institute. (2022).