Ból ucha u dziecka – przyczyny i leczenie

Bóle i infekcje ucha są częstym problemem u niemowląt i małych dzieci. Nie zawsze łatwo jest dostrzec oznaki infekcji ucha, ale przy odrobinie wiedzy zrozumiesz, dlaczego Twoje dziecko cierpi na ból ucha i co możesz zrobić, aby mu pomóc. W artykule znajdziesz odpowiedzi na to jakie są możliwe przyczyny bólu ucha, czym jest zapalenie ucha, a także jakie domowe sposoby są dobre na ból ucha?

Od czego boli ucho?

Ból ucha może wystąpić w uchu środkowym lub zewnętrznym. Bóle ucha środkowego są najczęściej spowodowane infekcją bakteryjną lub wirusową. Na przykład, gdy Twoje dziecko jest przeziębione, w kanałach łączących ucho środkowe z nosem mogą rozwijać się bakterie. Jeśli te kanały się zatkają, ucho środkowe zostaje zainfekowane i robi się zapalenie. Nagromadzenie ropy wewnątrz ucha wywiera nacisk na błonę bębenkową, powodując jej wybrzuszenie i ból.

Inne możliwe przyczyny bólu ucha to:

• gromadzenie się płynu wewnątrz ucha,
• zablokowane uszy woskowiną,
• uszkodzenie kanału słuchowego przez waciki lub inne przedmioty,
• ząbkowanie lub ropień zębowy (jeśli towarzyszy ból zęba),
• zapalenie migdałków lub ból gardła (jeśli ból ucha występuje podczas przełykania),
• zmiany wysokości (np. podczas podróży samolotem).

Jeśli nie masz pewności, co powoduje ból ucha lub martwisz się o słuch Twojego dziecka, porozmawiaj z lekarzem.

Objawy bólu ucha u dziecka

Bóle i infekcje ucha mogą być nieprzyjemne dla dzieci w każdym wieku. Objawy bólu ucha u dziecka to:

• ostry i piekący ból w uchu,
• problemy ze słuchem,
• łuszcząca się skóra lub wydzielina w uchu lub wokół niego,
• uczucie ucisku lub pełności w uchu,
• brak energii i ogólne złe samopoczucie,
• swędzenie i podrażnienie wokół ucha,
• gorączka,
• drażliwość lub płacz,
• problemy ze snem.

W przypadku dzieci, które jeszcze nie potrafią mówić, zwróć uwagę na zachowania świadczące o bólu ucha takie jak:

• ciągnięcie się za ucho,
• uporczywe drapanie się w ucho,
• drażliwość i płacz,
• brak apetytu,
• utrata równowagi.

Jak wygląda zapalenie ucha u dziecka?

Istnieją trzy główne rodzaje infekcji ucha:

Ostre zapalenie ucha środkowego – stanowi najczęstszą infekcją ucha wśród małych dzieci. Części ucha środkowego są zainfekowane i spuchnięte, a w jamie bębenkowej tworzy się ropna wydzielina. Powoduje to kłujący i pulsujący ból ucha, szumy uszne, pogorszony słuch, a czasem gorączkę i utratę apetytu. 

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego – często pojawia się po zakończonym zapaleniu ucha, gdy płyn ropny pozostał w jamie bębenkowej. Dziecko z wysiękowym zapaleniem ucha może nie mieć wyraźnych objawów, ale zapalenie to może mieć poważne skutki i prowadzić do trwałego niedosłuchu. Niewielkie objawy, jakie można zaobserwować to ucisk w uszach, uczucie “wody” w uszach i szumy. 

Przewlekłe zapalenie ucha środkowego – ma miejsce, gdy płyn pozostaje w uchu środkowym przez długi czas lub często powraca, mimo że żadna infekcja nie występuje. Choroba utrudnia dzieciom walkę z nowymi infekcjami, a także może wpływać na ich słuch. Zaostrzenie może wystąpić po przeziębieniu, infekcji lub po dostaniu się wody do ucha środkowego.

Ból ucha u dziecka – domowe sposoby

Większość bólów uszu zwykle ustępuje w ciągu kilku dni. Jednak objawy infekcji mogą czasem trwać około tygodnia i być bardzo uciążliwe. Domowe sposoby na ból ucha dziecka to przede wszystkim odpoczynek w pozycji pionowej, zamiast leżenia, aby zmniejszyć nacisk oraz ciepły okład flanelowy, aby złagodzić ból i dyskomfort. Jeśli Twoje dziecko odczuwa silny ból, po konsultacji z lekarzem, możesz podać mu lek przeciwbólowy z właściwościami przeciwzapalnymi. Unikaj stosowania kropli do uszu dostępnych bez recepty bez uprzedniej wizyty u lekarza, ponieważ mogą one powodować problemy, jeśli błona bębenkowa dziecka ma perforację (jest pęknięta). Dodatkowo, aby dziecko mogło lepiej przespać noc, możesz dać mu pod głowę dwie lub trzy poduszki (zrób to tylko wtedy, gdy Twoje dziecko jest wystarczająco duże, aby używać poduszek). Ważne jest, aby nikt nie palił papierosów w domu lub w pobliżu Twojego dziecka, ponieważ wykazano, że dym papierosowy powstrzymuje płyny przed odpływem z błony bębenkowej.

Kiedy ból ucha u dziecka wymaga pilnej konsultacji lekarskiej?

Choć wiele infekcji ucha u dzieci ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie, istnieją sytuacje, w których ból ucha nie powinien być leczony wyłącznie domowymi metodami. Szczególną czujność należy zachować u niemowląt i małych dzieci, ponieważ ich układ odpornościowy oraz budowa ucha sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się infekcji. Objawy takie jak wysoka gorączka utrzymująca się powyżej 38,5°C, silny ból nieustępujący mimo podania leków przeciwbólowych, wyraźne pogorszenie słuchu lub pojawienie się ropnej wydzieliny z ucha mogą świadczyć o ostrym stanie zapalnym wymagającym oceny lekarskiej.

Niepokojącym sygnałem jest również apatia, senność, trudności z wybudzeniem dziecka lub nasilone wymioty, które mogą wskazywać na powikłania infekcji. U części dzieci ból ucha nie jest objawem izolowanym, lecz elementem szerszego procesu chorobowego, obejmującego górne drogi oddechowe. Jeśli dolegliwości pojawiają się po przebytej infekcji wirusowej i nie ustępują w ciągu 48–72 godzin, konieczna jest konsultacja z lekarzem w celu oceny, czy doszło do nadkażenia bakteryjnego.

Szczególnej uwagi wymagają także dzieci z nawracającymi infekcjami ucha, u których ból powtarza się kilka razy w roku. W takich przypadkach lekarz może rozważyć poszerzoną diagnostykę, ponieważ przewlekłe zapalenia ucha środkowego zwiększają ryzyko zaburzeń słuchu i opóźnień w rozwoju mowy.

Jak lekarz rozpoznaje zapalenie ucha u dziecka i na czym polega badanie?

Rozpoznanie zapalenia ucha u dziecka opiera się przede wszystkim na badaniu przedmiotowym oraz wywiadzie z opiekunem. Kluczowym elementem jest otoskopia, czyli oglądanie przewodu słuchowego i błony bębenkowej przy użyciu specjalnego wziernika. Lekarz ocenia jej kolor, napięcie oraz ruchomość. W ostrym zapaleniu ucha środkowego błona bębenkowa bywa zaczerwieniona, uwypuklona i ma ograniczoną ruchomość, co świadczy o obecności płynu lub ropy w jamie bębenkowej.

U dzieci, które nie potrafią jeszcze opisać swoich dolegliwości, ogromne znaczenie ma obserwacja zachowania, na przykład płaczu nasilającego się przy leżeniu, częstego budzenia się w nocy czy wyraźnej niechęci do jedzenia. W razie wątpliwości lekarz może posłużyć się dodatkowymi metodami, takimi jak tympanometria, która pozwala ocenić obecność płynu w uchu środkowym i funkcję trąbki słuchowej.

Warto podkreślić, że nie każde zaczerwienienie błony bębenkowej oznacza konieczność wdrożenia antybiotyku. Aktualne zalecenia podkreślają rolę obserwacji i leczenia objawowego u dzieci z łagodnym przebiegiem choroby, zwłaszcza powyżej drugiego roku życia. Decyzja terapeutyczna zawsze uwzględnia wiek dziecka, nasilenie objawów oraz ryzyko powikłań.

Czy ból ucha u dziecka zawsze oznacza infekcję?

Ból ucha u dziecka nie zawsze jest równoznaczny z zapaleniem ucha. Ucho jest narządem silnie unerwionym, a dolegliwości bólowe mogą mieć charakter tzw. bólu rzutowanego. Oznacza to, że źródło problemu znajduje się poza uchem, a dziecko lokalizuje ból właśnie w tej okolicy. Częstą przyczyną jest zapalenie gardła, powiększone migdałki lub infekcje górnych dróg oddechowych, które powodują obrzęk w obrębie trąbki słuchowej i uczucie rozpierania w uchu.

U niemowląt i małych dzieci ból ucha bywa również związany z ząbkowaniem. Proces wyrzynania się zębów może powodować promieniowanie bólu do okolic ucha, a dziecko często ciągnie się za ucho, co bywa mylnie interpretowane jako infekcja. Podobnie nagłe zmiany ciśnienia, na przykład podczas podróży samolotem lub jazdy w górach, mogą prowadzić do przejściowego bólu ucha bez obecności stanu zapalnego.

W praktyce klinicznej ważne jest, aby nie zakładać automatycznie, że każdy ból ucha wymaga leczenia przeciwbakteryjnego. Prawidłowa diagnoza pozwala uniknąć niepotrzebnej antybiotykoterapii i związanych z nią działań niepożądanych. Dlatego w przypadku wątpliwości zawsze warto skonsultować się z lekarzem, który oceni rzeczywistą przyczynę dolegliwości.

Jak zapobiegać nawrotom bólu i infekcji ucha u dzieci?

Profilaktyka infekcji ucha u dzieci opiera się na kilku kluczowych elementach, które realnie wpływają na częstość zachorowań. Jednym z najważniejszych jest ograniczenie ekspozycji na dym tytoniowy. Badania pokazują, że dzieci przebywające w środowisku zadymionym znacznie częściej chorują na zapalenie ucha środkowego, ponieważ dym zaburza prawidłowe funkcjonowanie trąbki słuchowej i sprzyja zaleganiu płynu w uchu.

Istotne znaczenie ma także prawidłowe leczenie infekcji górnych dróg oddechowych oraz dbanie o drożność nosa. Przewlekły katar i oddychanie przez usta zwiększają ryzyko nawracających problemów z uszami. U dzieci uczęszczających do żłobków i przedszkoli częstsze infekcje są zjawiskiem naturalnym, jednak odpowiednia higiena rąk i unikanie kontaktu z chorymi w miarę możliwości może ograniczyć ryzyko zakażeń.

W przypadku dzieci z nawracającymi zapaleniami ucha lekarz może rozważyć dalsze postępowanie, takie jak kontrola słuchu, ocena migdałka gardłowego lub skierowanie do laryngologa. Wczesne wykrycie problemów ze słuchem ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju mowy i funkcjonowania dziecka. Długofalowe podejście do profilaktyki pozwala nie tylko zmniejszyć liczbę infekcji, ale także poprawić komfort życia całej rodziny.

Źródła:

• https://www.nidcd.nih.gov/health/ear-infections-children
• https://www.kidshealth.org.nz/ear-infections

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.