Miażdżyca to stopniowe odkładanie się blaszek miażdżycowych w wewnętrznych ścianach naczyń krwionośnych. Choroba jest postępowa i polega na zmniejszaniu światła tętnic. Czynniki ryzyka obejmują wysoki poziom cholesterolu, wysokie ciśnienie krwi, cukrzycę, palenie tytoniu, otyłość, brak ruchu i dietę bogatą w tłuszcze nasycone. Miażdżyca rozwija się z czasem i może nie wykazywać objawów, dopóki nie wystąpią komplikacje, takie jak zawał serca lub udar.
Przeczytaj również, objawy i przyczyny wrzodów
Miażdżyca to stwardnienie i zwężenie tętnic spowodowane przez blaszki cholesterolowe wyściełające tętnice z biegiem czasu. Gdy tętnice zostaną zablokowane, może zagrozić przepływowi krwi. Miażdżyca rozwija się powoli, ponieważ cholesterol, tłuszcz, komórki krwi i inne substancje we krwi tworzą blaszki miażdżycowe. Kiedy te blaszki się gromadzą, powoduje to zwężenie tętnic. W wyniku tego zmniejsza się dopływ krwi bogatej w tlen do tkanek ważnych narządów w organizmie. Choroba może wpływać na większość tętnic w ciele, w tym tętnice w sercu, mózgu, ramionach, nogach, miednicy i nerkach.
Łagodna miażdżyca zwykle nie daje żadnych objawów. Objawy zwykle nie występują, dopóki tętnica nie jest tak zwężona lub zatkana, że nie może dostarczyć wystarczającej ilości krwi do narządów i tkanek. Czasami zakrzep całkowicie blokuje przepływ krwi. Skrzep może się w takiej sytuacji rozpaść i wywołać zawał serca lub udar. Najczęstsze objawy zatoru w tętnicach to:
Ważne jest również poznanie objawów zawału serca i udaru mózgu. Oba mogą być spowodowane miażdżycą i wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej.
Objawy zawału serca obejmują:
Objawy udaru obejmują:
Zawał serca i udar to nagłe przypadki medyczne. Natychmiast zadzwoń po karetkę, jeśli wystąpią objawy zawału serca lub udaru mózgu.
Kiedy gromadzi się blaszka miażdżycowa, a tętnice stają się twarde i zaognione, krew ma problem z przepływem przez nie do reszty ciała. Uniemożliwia to organom i tkankom uzyskanie natlenionej krwi, której potrzebują do funkcjonowania. Oto najczęstsze przyczyny stwardnienia tętnic:
Cholesterol to substancja naturalnie występująca w organizmie, a także w niektórych spożywanych pokarmach. Jeśli jego poziom we krwi jest zbyt wysoki, może zatkać tętnice. Staje się twardą blaszką, która ogranicza lub blokuje krążenie krwi w sercu i innych narządach.
Ważna jest zdrowa dieta. Zaleca się przestrzeganie ogólnego zdrowego schematu żywieniowego:
Kilka innych wskazówek dotyczących diety:
Wraz z wiekiem serce i naczynia krwionośne pracują ciężej, aby pompować i otrzymywać krew. Tętnice mogą sztywnieć i stać się mniej elastyczne, co czyni je bardziej podatnymi na gromadzenie się płytki nazębnej.
Przeczytaj również, jak leczyć chorobę wrzodową?
Miażdżyca kojarzy się z odkładaniem cholesterolu, ale w praktyce jest procesem zapalnym ściany naczynia, który rozwija się latami i długo pozostaje „cichy”. Pierwszym krokiem bywa uszkodzenie śródbłonka, czyli cienkiej warstwy wyściełającej tętnice. Do takiego mikrouszkodzenia mogą prowadzić między innymi nadciśnienie, wysoki poziom glukozy we krwi, dym tytoniowy, przewlekły stres oksydacyjny oraz zaburzenia lipidowe. Gdy śródbłonek traci swoje właściwości ochronne, do ściany naczynia łatwiej przenikają lipoproteiny, szczególnie frakcja LDL. Następnie cząsteczki te ulegają modyfikacjom, a układ odpornościowy traktuje je jak sygnał alarmowy. W miejscu zmian zaczynają gromadzić się komórki zapalne, powstają tak zwane komórki piankowate, a z czasem rozwija się blaszka miażdżycowa, złożona z tłuszczów, komórek zapalnych, włóknistej „czapy” i elementów tkanki łącznej.
To właśnie wyjaśnia, dlaczego miażdżyca jest groźna nawet wtedy, gdy zwężenie naczynia nie wydaje się duże. Problemem bywa nie tylko „zatykanie rurki”, ale też niestabilność blaszki. Jeśli czapa włóknista pęknie, organizm reaguje jak na ranę, uruchamia się krzepnięcie i może powstać zakrzep, który w krótkim czasie zamknie światło tętnicy. Z tego powodu zawał serca i udar mózgu mogą wystąpić nagle, nawet u osób, które wcześniej nie miały wyraźnych objawów. Warto podkreślić, że ryzyko rośnie wraz z kumulacją czynników, a nie jednym „wynikiem”. Wysokie LDL, palenie, nadciśnienie i cukrzyca nie działają osobno, one nakładają się na siebie i przyspieszają procesy zapalne w naczyniach, dlatego w profilaktyce liczy się kompleksowe podejście, nie tylko „zbicie cholesterolu”.
Miażdżyca może dotyczyć praktycznie każdej dużej tętnicy, dlatego objawy zależą od tego, gdzie blaszki ograniczają przepływ krwi. Gdy choroba obejmuje tętnice wieńcowe, dominującym sygnałem bywa dyskomfort w klatce piersiowej, często opisywany jako ucisk, pieczenie, ciężar albo ból pojawiający się przy wysiłku, stresie lub po obfitym posiłku. Jeśli zmiany dotyczą tętnic szyjnych lub mózgowych, symptomy mogą mieć postać przejściowych zaburzeń mowy, widzenia, drętwienia kończyny lub twarzy, a także nagłych zawrotów głowy. W przypadku tętnic kończyn dolnych typowym objawem jest chromanie przestankowe, czyli ból, pieczenie lub skurcze łydek, ud czy pośladków pojawiające się podczas marszu i ustępujące po zatrzymaniu. To ważny sygnał, bo często poprzedza poważniejsze powikłania niedokrwienne.
Warto też pamiętać o tętnicach nerkowych, ponieważ ich zwężenie może nasilać nadciśnienie i pogarszać funkcję nerek, często bez bólu. U części pacjentów miażdżyca daje objawy mniej oczywiste, takie jak szybkie męczenie się, duszność przy niewielkim wysiłku, pogorszenie tolerancji aktywności, uczucie zimnych stóp lub wolniejsze gojenie ran na nogach. U mężczyzn sygnałem problemu naczyniowego bywa również zaburzenie erekcji, ponieważ naczynia prącia są wrażliwe na zmiany miażdżycowe i często „pokazują” problem wcześniej niż serce. Najbardziej alarmujące są objawy nagłe, w tym ostry ból w klatce piersiowej, duszność spoczynkowa, nagła słabość jednej strony ciała, zaburzenia mowy lub widzenia, ponieważ mogą oznaczać zawał lub udar i wymagają pilnej pomocy medycznej.
Wczesne wykrywanie miażdżycy opiera się na ocenie ryzyka sercowo naczyniowego, badaniach laboratoryjnych oraz diagnostyce obrazowej dobieranej do objawów. Podstawą jest profil lipidowy, w którym szczególną uwagę zwraca się na LDL, ale też na cholesterol nie HDL i trójglicerydy. W praktyce klinicznej istotne są również pomiary ciśnienia tętniczego, glikemia na czczo lub HbA1c, ocena masy ciała i obwodu talii oraz wywiad dotyczący palenia, aktywności fizycznej i historii rodzinnej. U osób z podwyższonym ryzykiem lekarz może rozważyć dodatkowe wskaźniki, takie jak lipoproteina(a) lub marker zapalny CRP o wysokiej czułości, ponieważ przewlekły stan zapalny może zwiększać ryzyko powikłań naczyniowych.
Jeśli pojawiają się objawy sugerujące niedokrwienie kończyn, przydatne bywa badanie wskaźnika kostka ramię, które pomaga wykryć chorobę tętnic obwodowych. W diagnostyce zmian w tętnicach szyjnych często stosuje się USG doppler, a przy podejrzeniu choroby wieńcowej lekarz dobiera metody oceny w zależności od sytuacji klinicznej, na przykład badania obciążeniowe lub obrazowanie naczyń. U części pacjentów sensowna bywa ocena zwapnień w tętnicach wieńcowych w ramach kalkulacji ryzyka, szczególnie gdy standardowe parametry nie dają jednoznacznej odpowiedzi. Najważniejsze jest to, że miażdżycę można „zobaczyć” zanim zaboli, ale warunkiem jest przełożenie ogólnych informacji na konkretny plan badań dopasowany do wieku, chorób współistniejących i obciążeń rodzinnych. Dzięki temu profilaktyka staje się praktyczna, a nie teoretyczna.
Najbardziej skuteczne postępowanie w miażdżycy łączy zmianę stylu życia z leczeniem zaleconym przez lekarza, ponieważ choroba rozwija się wieloczynnikowo. Podstawą jest dążenie do poprawy profilu lipidowego, kontroli ciśnienia i glikemii, a także do redukcji stanu zapalnego w naczyniach. W praktyce oznacza to dietę opartą na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, rybach, roślinach strączkowych i tłuszczach nienasyconych. Kluczowe jest ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans, ponieważ wpływają one na LDL, a także ograniczenie cukrów dodanych, które sprzyjają insulinooporności i nasilają procesy zapalne. Ważne są również błonnik i odpowiednie nawodnienie, ponieważ wspierają gospodarkę lipidową i pracę jelit, co w pośredni sposób wpływa na metabolizm. Ruch ma znaczenie nie dlatego, że „spala cholesterol”, ale dlatego, że poprawia wrażliwość na insulinę, obniża ciśnienie, wspiera masę mięśniową i działa przeciwzapalnie.
Duży wpływ ma także palenie tytoniu, ponieważ dym tytoniowy uszkadza śródbłonek i przyspiesza powstawanie blaszek, a rzucenie palenia jest jedną z najszybszych decyzji obniżających ryzyko sercowo naczyniowe. W leczeniu farmakologicznym lekarz może rozważyć leki obniżające LDL, leki na ciśnienie, a u wybranych pacjentów leczenie przeciwpłytkowe, zależnie od przebytych incydentów i ogólnego ryzyka. Największą różnicę robi konsekwencja, czyli utrzymanie zaleceń przez miesiące i lata, a nie intensywny zryw na dwa tygodnie. W codzienności warto też zwracać uwagę na sen i stres, ponieważ przewlekły niedobór snu i stałe napięcie mogą nasilać zaburzenia metaboliczne i utrudniać kontrolę ciśnienia. Miażdżyca rozwija się powoli, dlatego równie powoli, ale skutecznie można ją spowalniać, jeśli działania są regularne i obejmują kilka obszarów jednocześnie.
Źródła:
Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.
Prosty formularz! Wybierz godzinę konsultacji i oczekuj na kontakt z lekarzem online
