Arytmię serca można zrozumieć dopiero wtedy, gdy pozna się sposób działania układu bodźco-przewodzącego serca. To on odpowiada za rytmiczne, skoordynowane skurcze przedsionków i komór, umożliwiające skuteczne pompowanie krwi do całego organizmu. Zaburzenia w tym precyzyjnym mechanizmie prowadzą do nieprawidłowego rytmu serca, który może mieć bardzo różny przebieg, od całkowicie bezobjawowego po bezpośrednio zagrażający życiu.
Układ bodźco-przewodzący serca tworzy sieć wyspecjalizowanych komórek mięśniowych zdolnych do wytwarzania i przewodzenia impulsów elektrycznych. Fizjologicznie impuls powstaje w węźle zatokowo-przedsionkowym, następnie rozchodzi się przez przedsionki, węzeł przedsionkowo-komorowy, pęczek Hisa oraz jego odnogi, docierając do mięśnia komór. Dzięki temu skurcz serca przebiega w odpowiedniej kolejności i z właściwą częstością.
Patologia w obrębie tego układu może prowadzić do zaburzeń przewodzenia impulsów elektrycznych, takich jak opóźnienie lub całkowite zablokowanie ich przepływu między przedsionkami a komorami albo w obrębie odnóg pęczka Hisa. Arytmia może być również skutkiem obecności nieprawidłowych ognisk pobudzeń w mięśniu sercowym lub zmian właściwości bioelektrycznych komórek, spowodowanych niedokrwieniem, bliznami pozawałowymi czy zaburzeniami elektrolitowymi.
Ze względu na miejsce powstawania zaburzeń rytmu serca wyróżnia się dwie główne grupy arytmii. Arytmię nadkomorową, która najczęściej powstaje w przedsionkach lub w strukturach przewodzących impulsy do przedsionków, oraz arytmię komorową, rozwijającą się w mięśniu komór serca. Druga z nich bywa szczególnie niebezpieczna, ponieważ może prowadzić do nagłego zatrzymania krążenia.
Osobną kategorię stanowią zaburzenia przewodzenia, określane jako bloki. Obejmują one blok zatokowo-przedsionkowy, występujący między węzłem zatokowym a mięśniem przedsionków, blok przedsionkowo-komorowy zlokalizowany w obrębie węzła przedsionkowo-komorowego lub pęczka Hisa oraz bloki odnóg pęczka Hisa. Stopień nasilenia bloków decyduje o objawach klinicznych i dalszym postępowaniu.
Zaburzenia rytmu i przewodzenia bardzo często towarzyszą chorobom serca. Do najczęstszych przyczyn należą nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, kardiomiopatie, wrodzone i nabyte wady serca, w tym wady zastawek, a także niektóre genetycznie uwarunkowane choroby układu bodźco-przewodzącego.
Arytmię mogą jednak wywoływać również czynniki pozasercowe. Należą do nich niedotlenienie organizmu, działanie niektórych leków, zatorowość płucna, stosowanie narkotyków i dopalaczy, zatrucia substancjami toksycznymi, zaburzenia czynności tarczycy oraz zaburzenia elektrolitowe, zwłaszcza niedobory potasu i magnezu. U części osób arytmia pojawia się w przebiegu kwasicy metabolicznej, na przykład podczas długotrwałego, bardzo intensywnego wysiłku fizycznego.
Objawy arytmii są zróżnicowane i zależą od rodzaju zaburzenia oraz stanu ogólnego serca. Pacjenci mogą odczuwać kołatanie serca, przyspieszone lub nierówne bicie, okresowe przerwy w pracy serca, duszność, zawroty głowy, ból w klatce piersiowej, a w cięższych przypadkach omdlenia lub utratę przytomności.
Zaburzenia przewodzenia często prowadzą do zbyt wolnego rytmu serca, czyli bradykardii, która objawia się osłabieniem, zawrotami głowy, zasłabnięciami i omdleniami. Należy pamiętać, że część arytmii przebiega bezobjawowo. W takich sytuacjach pacjenci dowiadują się o nieprawidłowościach przypadkowo, na przykład podczas rutynowego badania EKG lub diagnostyki innej choroby.
Migotanie przedsionków to najczęściej występująca arytmia u dorosłych. W jej przebiegu komórki mięśniowe przedsionków kurczą się chaotycznie i nieskoordynowanie, z częstością sięgającą 350–450 pobudzeń na minutę. W praktyce oznacza to brak skutecznego skurczu przedsionków i nieregularną pracę całego serca.
Brak skurczu przedsionków prowadzi do spowolnienia przepływu krwi i sprzyja powstawaniu skrzeplin, zwłaszcza w lewym przedsionku. Po oderwaniu zakrzep może przedostać się do naczyń mózgowych i spowodować udar niedokrwienny. Dodatkowo zmniejsza się rzut minutowy serca, nawet o około 25%, co przyczynia się do duszności, omdleń, niewydolności serca oraz subiektywnego uczucia arytmii.
Migotanie przedsionków dotyczy kilku procent dorosłej populacji i stanowi istotny czynnik ryzyka zarówno udaru mózgu, jak i przewlekłej niewydolności serca. U części pacjentów choroba przez długi czas przebiega bezobjawowo lub daje jedynie łagodne, niespecyficzne dolegliwości, co opóźnia rozpoznanie.
Rozpoznanie arytmii serca wymaga metodycznego podejścia, ponieważ zaburzenia rytmu często mają charakter napadowy i mogą nie być uchwytne w standardowym badaniu. Podstawowym narzędziem diagnostycznym pozostaje spoczynkowe EKG, które pozwala ocenić częstość, miarowość oraz przewodzenie impulsów elektrycznych. W praktyce klinicznej bardzo często okazuje się jednak niewystarczające, zwłaszcza gdy objawy pojawiają się sporadycznie. W takich sytuacjach kluczową rolę odgrywa monitorowanie metodą Holtera, które rejestruje pracę serca przez 24, 48 godzin lub dłużej, umożliwiając wykrycie nawet krótkotrwałych epizodów tachyarytmii, bradykardii czy pauz w pracy serca.
U pacjentów z rzadkimi, ale potencjalnie groźnymi objawami, takimi jak omdlenia o niejasnej przyczynie, stosuje się przedłużone metody monitorowania, w tym rejestratory zdarzeń lub wszczepialne rejestratory pętlowe. Uzupełnieniem diagnostyki są badania laboratoryjne, które pomagają zidentyfikować odwracalne przyczyny arytmii, takie jak zaburzenia elektrolitowe, nieprawidłowa czynność tarczycy czy cechy stanu zapalnego. W zależności od obrazu klinicznego wykonuje się również echokardiografię, pozwalającą ocenić budowę i funkcję serca, ponieważ obecność przerostu mięśnia, blizn pozawałowych lub wad zastawek znacząco wpływa na wybór leczenia i rokowanie.
Postępowanie terapeutyczne w arytmii serca zawsze powinno być indywidualizowane i zależne od rodzaju zaburzenia, jego nasilenia oraz ryzyka powikłań. Nie każda arytmia wymaga intensywnego leczenia. U części pacjentów, zwłaszcza z łagodnymi zaburzeniami rytmu bezobjawowymi lub związanymi z czynnikami przejściowymi, wystarczająca bywa obserwacja, korekta stylu życia oraz leczenie chorób towarzyszących. Eliminacja niedoborów elektrolitowych, normalizacja czynności tarczycy czy redukcja spożycia alkoholu i kofeiny potrafią znacząco zmniejszyć częstość epizodów.
W przypadkach objawowych lub obarczonych zwiększonym ryzykiem powikłań stosuje się farmakoterapię antyarytmiczną, której celem jest zwolnienie rytmu, przywrócenie rytmu zatokowego lub zapobieganie nawrotom arytmii. W migotaniu przedsionków kluczowe znaczenie ma również profilaktyka powikłań zakrzepowo-zatorowych, ponieważ ryzyko udaru mózgu u nieleczonych pacjentów może wzrastać kilkukrotnie. U wybranych chorych rozważa się leczenie inwazyjne, takie jak ablacja zaburzeń rytmu, polegająca na selektywnym zniszczeniu ognisk odpowiedzialnych za arytmię. W zaburzeniach przewodzenia z istotną bradykardią standardem postępowania bywa wszczepienie stymulatora serca, który zapobiega groźnym spadkom częstości rytmu i omdleniom.
Rokowanie w arytmii serca jest bardzo zróżnicowane i w dużej mierze zależy od jej rodzaju oraz chorób współistniejących. Łagodne arytmie nadkomorowe u osób bez strukturalnej choroby serca często nie skracają długości życia, choć mogą wpływać na komfort funkcjonowania. Z kolei arytmie komorowe oraz migotanie przedsionków u pacjentów z niewydolnością serca lub po zawale wymagają systematycznej kontroli, ponieważ wiążą się z wyższym ryzykiem hospitalizacji, udaru mózgu i zgonu. Regularne wizyty kontrolne pozwalają ocenić skuteczność leczenia i w porę modyfikować terapię.
W codziennym życiu kluczowe znaczenie ma świadomość choroby i rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych. Nasilenie duszności, nowe omdlenia, nagłe kołatania serca lub wyraźne pogorszenie tolerancji wysiłku powinny skłaniać do pilnej konsultacji. Jednocześnie coraz więcej danych wskazuje, że odpowiednio dobrana aktywność fizyczna, kontrola masy ciała, leczenie bezdechu sennego oraz redukcja stresu realnie zmniejszają częstość epizodów arytmii i poprawiają jakość życia pacjentów. Arytmia serca, choć bywa chorobą przewlekłą, przy właściwej diagnostyce i leczeniu nie musi oznaczać rezygnacji z aktywnego i bezpiecznego funkcjonowania na co dzień.
Źródła:
Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.
Czy arytmia zawsze oznacza poważną chorobę serca?
Nie. Część arytmii ma łagodny charakter i może występować nawet u osób bez choroby serca, jednak każda nowa lub nasilająca się arytmia wymaga oceny lekarskiej.
Czy stres i emocje mogą wywołać zaburzenia rytmu serca?
Tak. Silny stres, lęk i przewlekłe napięcie mogą nasilać lub prowokować epizody arytmii, zwłaszcza u osób predysponowanych.
Czy arytmię można wykryć, jeśli objawy pojawiają się rzadko?
Tak. W takich przypadkach stosuje się długotrwałe monitorowanie pracy serca, na przykład badanie Holtera, które rejestruje rytm przez całą dobę lub dłużej.
Czy zmiana stylu życia może zmniejszyć ryzyko arytmii?
Tak. Regularna aktywność fizyczna, unikanie używek, kontrola ciśnienia i elektrolitów oraz dbanie o sen mogą znacząco ograniczyć częstość epizodów.
Prosty formularz! Wybierz godzinę konsultacji i oczekuj na kontakt z lekarzem online
Odkryj aktualne i rzetelne treści dotyczące zdrowia, profilaktyki oraz nowoczesnych usług medycznych.
