Techniki oddychania podczas porodu – praktyczne ćwiczenia

Techniki oddychania podczas porodu mogą pomóc rodzącej zachować rytm, ograniczyć narastające napięcie i lepiej radzić sobie z kolejnymi skurczami. Nie istnieje jednak jeden idealny sposób oddychania, który sprawdzi się u każdej kobiety. Najważniejsze jest swobodne oddychanie, unikanie hiperwentylacji oraz dopasowanie rytmu oddechu do etapu porodu i własnego samopoczucia. Poniżej wyjaśniamy, jak oddychać podczas skurczów, w fazie parcia i między skurczami oraz jak przećwiczyć te techniki jeszcze przed porodem.

Techniki oddychania podczas porodu – dlaczego oddech może pomagać?

Oddychanie nie usuwa przyczyny bólu porodowego, czyli przede wszystkim skurczów mięśnia macicy i rozciągania tkanek, ale może wpływać na sposób, w jaki kobieta reaguje na kolejne skurcze. Kiedy ból i niepokój narastają, naturalną reakcją bywa napinanie barków, szczęki i brzucha, przyspieszanie oddechu albo mimowolne wstrzymywanie powietrza. Świadome skupienie się na spokojnym wdechu i wydechu daje natomiast konkretne zadanie, na którym można skoncentrować uwagę w czasie skurczu. Pomaga również ograniczać bardzo szybkie, płytkie oddychanie prowadzące do hiperwentylacji.

WHO wymienia techniki oddechowe obok progresywnej relaksacji mięśni, muzyki i mindfulness jako jedną z metod relaksacyjnych, które mogą być stosowane w czasie porodu zgodnie z preferencjami kobiety. Nie oznacza to jednak, że oddech zastępuje znieczulenie lub inne metody leczenia bólu. Techniki niefarmakologiczne i farmakologiczne można ze sobą łączyć, a rodząca może zmienić wcześniejsze decyzje dotyczące łagodzenia bólu w dowolnym momencie porodu.

Warto również zachować właściwe proporcje przy interpretowaniu badań. Przegląd Cochrane dotyczący metod relaksacyjnych uwzględnił 19 badań obejmujących łącznie 2519 kobiet, przy czym dane 15 badań z udziałem 1731 kobiet zostały wykorzystane w analizach. Autorzy wskazali, że techniki relaksacyjne, w tym ćwiczenia oddechowe, mogą pomagać w radzeniu sobie z bólem, ale jakość części dostępnych dowodów oceniono jako niską lub bardzo niską. Oddychanie warto więc traktować jako narzędzie wspierające komfort i poczucie kontroli, a nie metodę gwarantującą krótszy lub bezbolesny poród.

Jak oddychać w pierwszej fazie porodu?

Na początku porodu zwykle najlepiej sprawdza się możliwie naturalne, spokojne oddychanie. Nie trzeba od pierwszych skurczów stosować skomplikowanych schematów ani liczyć każdej sekundy. W czasie łagodniejszych skurczów warto pozwolić organizmowi oddychać swobodnie i jedynie świadomie wydłużać wydech. Wraz ze wzrostem intensywności skurczów można stopniowo zwiększać koncentrację na rytmie oddechu.

Jednym z najprostszych ćwiczeń jest spokojny wdech nosem i nieco dłuższy wydech ustami. Przykładowo wdech może trwać około 3-4 sekund, a wydech 5-6 sekund, ale nie należy na siłę pilnować czasu. Jeśli taki rytm powoduje dyskomfort, wystarczy skrócić obie fazy. Ważniejsze od idealnego liczenia jest to, aby oddech pozostawał płynny, a wydech nie był gwałtowny.

Proste ćwiczenie można wykonać w następujący sposób:

• na początku skurczu zrobić spokojny wdech nosem,
• wypuścić powietrze powoli przez lekko rozchylone usta,
• podczas kolejnych oddechów świadomie rozluźnić szczękę, barki i dłonie,
• skupić uwagę przede wszystkim na spokojnym wydechu,
• po zakończeniu skurczu wrócić do naturalnego oddychania i wykorzystać przerwę na odpoczynek.

Dłuższy wydech nie powinien być wymuszony. Jeśli rodząca ma poczucie braku powietrza, należy wrócić do własnego naturalnego rytmu. Celem ćwiczenia nie jest wykonanie określonej liczby oddechów, lecz uniknięcie chaotycznego, bardzo szybkiego oddychania i nadmiernego napięcia.

Oddychanie podczas silnych skurczów – co zrobić, gdy trudno utrzymać rytm?

W aktywnej fazie porodu skurcze stają się zwykle intensywniejsze i pojawiają się częściej, dlatego utrzymanie bardzo powolnego oddechu może być trudniejsze. Nie oznacza to, że technika jest wykonywana źle. W tym momencie można przejść na nieco krótsze oddechy, nadal dbając o to, aby wydech był swobodny. Pomocne może być wypuszczanie powietrza przez lekko zaciśnięte usta, podobnie jak przy delikatnym zdmuchiwaniu świeczki.

Dobrą wskazówką jest również rozpoczęcie i zakończenie każdego skurczu jednym świadomym, spokojniejszym oddechem. W środku skurczu rytm może stać się szybszy, a następnie ponownie zwolnić wraz ze zmniejszaniem się bólu. Nie ma potrzeby utrzymywania identycznego schematu przez cały poród. Oddech powinien podążać za potrzebami rodzącej, a nie odwrotnie.

Znaczenie może mieć również obecność osoby towarzyszącej. Partner lub inna osoba wspierająca może oddychać razem z rodzącą, przypominać o rozluźnieniu barków albo spokojnie mówić „wydech”, gdy oddech zaczyna gwałtownie przyspieszać. Jest to szczególnie przydatne w okresie bardzo intensywnych skurczów, kiedy przypomnienie sobie wcześniej przećwiczonych instrukcji może być trudne.

Jak oddychać podczas parcia?

Drugi okres porodu wymaga nieco innego podejścia. Pojawia się wówczas potrzeba parcia związana z przesuwaniem się dziecka w kanale rodnym. Przez wiele lat powszechnie stosowano tzw. parcie kierowane, podczas którego kobieta wykonywała głęboki wdech, zatrzymywała powietrze i parła przez kilka sekund. Alternatywą jest parcie spontaniczne, w którym kobieta reaguje na naturalną potrzebę parcia i oddycha bardziej swobodnie.

Badania nie wskazują jednoznacznie jednej najlepszej techniki dla wszystkich rodzących. W przeglądzie Cochrane porówniającym spontaniczne i kierowane parcie przeanalizowano m.in. osiem badań obejmujących 884 kobiety. Nie wykazano jednoznacznej przewagi którejkolwiek metody pod względem czasu drugiego okresu porodu, samoistnego porodu drogami natury czy najważniejszych wyników dotyczących noworodka. Autorzy podkreślili, że sposób parcia powinien uwzględniać komfort kobiety, jej preferencje oraz aktualną sytuację kliniczną.

Jeżeli położna nie zaleca inaczej, rodząca może więc podążać za naturalną potrzebą parcia. U części kobiet oznacza to wykonanie wdechu i wypuszczanie powietrza podczas parcia zamiast bardzo długiego zatrzymywania oddechu. W innych sytuacjach personel może zalecić konkretną technikę, na przykład ze względu na zapis czynności serca płodu, zastosowane znieczulenie, pozycję dziecka albo przebieg drugiego okresu porodu. W tym etapie wskazówki położnej i lekarza są ważniejsze niż wcześniej przygotowany schemat oddychania.

Jakie ćwiczenia oddechowe warto wykonywać przed porodem?

Ćwiczenia najlepiej rozpocząć jeszcze w ciąży, ponieważ w czasie intensywnego skurczu trudno uczyć się zupełnie nowej techniki. Nie potrzeba jednak długich treningów. Kilka minut spokojnego oddychania dziennie pozwala sprawdzić, który rytm jest najbardziej komfortowy i czy łatwiej skoncentrować się na liczeniu, długim wydechu, ruchu brzucha czy po prostu świadomym rozluźnianiu ciała.

Dobrym treningiem jest usiąść lub położyć się wygodnie, zrobić swobodny wdech przez nos, a następnie wypuścić powietrze nieco wolniej przez usta. Podczas wydechu można świadomie rozluźniać kolejne części ciała, zaczynając od twarzy i szczęki, a kończąc na barkach, dłoniach i nogach. Innym wariantem jest delikatne liczenie, na przykład wdech do trzech lub czterech i wydech do pięciu lub sześciu. Nie ma medycznej konieczności osiągnięcia konkretnej proporcji. Schemat służy jedynie temu, aby łatwiej utrzymać spokojny rytm.

Ćwiczenia warto czasem wykonywać razem z partnerem porodowym. Dzięki temu druga osoba wie, jaki sposób przypominania o oddechu jest pomocny, a jaki może denerwować. Jedna rodząca będzie chciała słyszeć spokojne liczenie, inna będzie wolała jedynie kontakt wzrokowy albo wspólne oddychanie. Takie szczegóły najlepiej ustalić jeszcze przed rozpoczęciem porodu.

Czy techniki oddychania podczas porodu naprawdę zmniejszają ból?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Badania wskazują na potencjalne korzyści, ale efekty różnią się w zależności od zastosowanej techniki, etapu porodu oraz sposobu prowadzenia treningu. W przeglądzie Cochrane dotyczącym relaksacji jedna z analiz wykazała zmniejszenie natężenia bólu w fazie utajonej porodu o średnio 1,25 punktu na skali, jednak wynik pochodził tylko z jednego niewielkiego badania obejmującego 40 kobiet. Dla części innych wyników pewność dowodów była niska albo bardzo niska.

Ciekawych danych dostarczyła również opublikowana w 2023 roku metaanaliza dotycząca ćwiczeń oddechowych. Uwzględnione badania obejmowały łącznie 1418 uczestniczek, a autorzy stwierdzili krótszy drugi okres porodu w grupach stosujących ćwiczenia oddechowe. Nie należy jednak na tej podstawie zakładać, że odpowiednia technika oddechu automatycznie przyspieszy każdy poród. Na jego długość wpływają m.in. liczba wcześniejszych porodów, pozycja i wielkość dziecka, czynność skurczowa macicy, zastosowane znieczulenie oraz wiele czynników indywidualnych.

Najbardziej realistycznym celem ćwiczeń jest więc łatwiejsze radzenie sobie ze skurczami, ograniczenie chaosu oddechowego, zmniejszenie napięcia i zwiększenie poczucia kontroli. NHS również wskazuje ćwiczenia relaksacyjne i oddechowe jako jedną z metod samopomocy podczas porodu, jednocześnie zaznaczając, że nie sprawdzają się one jednakowo u wszystkich kobiet.

Czego unikać podczas oddychania w czasie porodu?

Jednym z najczęstszych problemów jest próba oddychania zbyt głęboko i zbyt szybko. Może wtedy dojść do hiperwentylacji, czyli nadmiernej wentylacji płuc. Objawami mogą być zawroty głowy, mrowienie wokół ust lub w palcach, uczucie oszołomienia, drżenie albo narastające wrażenie braku powietrza. Paradoksalnie próba wykonywania kolejnych bardzo głębokich wdechów może wtedy jeszcze bardziej nasilać dolegliwości.

Jeżeli pojawiają się takie objawy, warto zwolnić, przestać wykonywać wymuszane głębokie oddechy i pozwolić organizmowi wrócić do naturalnego rytmu. Nie należy również na siłę utrzymywać techniki wyuczonej w szkole rodzenia, jeżeli w czasie porodu okazuje się ona niewygodna. Skuteczna technika oddechowa powinna pomagać, a nie stanowić kolejnego zadania do perfekcyjnego wykonania.

Nie warto także zakładać, że zastosowanie ćwiczeń oddechowych oznacza konieczność rezygnacji ze znieczulenia. Jeżeli ból staje się bardzo silny, rodząca może omówić z personelem dostępne metody farmakologicznego łagodzenia bólu. Plan porodu jest zapisem preferencji, a nie zobowiązaniem, którego nie można zmienić.

Kiedy techniki oddechowe nie wystarczą i trzeba skupić się na pomocy medycznej?

Ćwiczenia oddechowe mogą być przydatnym elementem przygotowania do fizjologicznego porodu, ale nie powinny opóźniać kontaktu z personelem medycznym w sytuacji pojawienia się niepokojących objawów. Krwawienie z dróg rodnych, wyraźnie słabsze lub nietypowe ruchy dziecka, nagłe pogorszenie samopoczucia, silny ból niezwiązany z rytmem skurczów, podejrzenie odpłynięcia płynu owodniowego lub inne niepokojące objawy wymagają postępowania zgodnego z zaleceniami prowadzącego ciążę i kontaktu z izbą przyjęć lub oddziałem położniczym.

W przypadku niepilnych pytań dotyczących zdrowia w ciąży, przyjmowanych leków lub nowych dolegliwości można również skorzystać z konsultacji z lekarzem online. Teleporada nie zastępuje jednak badania położniczego ani pilnej oceny w szpitalu, jeśli istnieje podejrzenie rozpoczęcia porodu lub powikłań ciąży.

Najważniejsza zasada jest prosta: oddech ma być pomocą, a nie obowiązkiem. Wczesną fazę porodu można przejść z wykorzystaniem spokojnego, wydłużonego wydechu, przy silniejszych skurczach rytm może naturalnie przyspieszyć, natomiast podczas parcia sposób oddychania i parcia powinien być dopasowany do odczuć rodzącej oraz wskazówek personelu. Elastyczność zwykle jest bardziej użyteczna niż próba perfekcyjnego odtworzenia jednej techniki poznanej przed porodem.

Źródła:

World Health Organization, WHO recommendations: intrapartum care for a positive childbirth experience: https://www.who.int/publications/i/item/9789241550215

Smith C.A. i wsp., Relaxation techniques for pain management in labour, Cochrane Database of Systematic Reviews: https://www.cochrane.org/evidence/CD009514_relaxation-techniques-pain-management-labour

Issac A. i wsp., Effectiveness of breathing exercise on the duration of labour: A systematic review and meta-analysis, Journal of Global Health, 2023: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36896808/

Lemos A. i wsp., Pushing methods for the second stage of labour, Cochrane Database of Systematic Reviews: https://www.cochrane.org/evidence/CD009124_pushing-methods-second-stage-labour

NHS, Pain relief and medication during labour: https://www.nhs.uk/best-start-in-life/pregnancy/preparing-for-labour-and-birth/pain-relief-and-medication-during-labour/

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.