Medycyna rodzinna

Jak zorganizować opiekę dla osoby starszej?

Jak zorganizować opiekę dla osoby starszej?

Organizację opieki nad osobą starszą warto zacząć od oceny, w czym senior potrzebuje pomocy i jak często. Do wyboru są pomoc rodziny, usługi opiekuńcze z ośrodka pomocy społecznej, pielęgniarska opieka długoterminowa w ramach NFZ, prywatna opieka godzinowa lub domowa opieka całodobowa, a gdy opieka w domu nie wystarcza, zakład opiekuńczo-leczniczy albo dom pomocy społecznej. Poniżej opisujemy te formy i to, na co zwrócić uwagę przy wyborze opiekuna.

Jakie wsparcie można dostać z gminy i NFZ?

Zanim zdecydujesz się na prywatnego opiekuna, sprawdź publiczne formy pomocy:

  • Usługi opiekuńcze z ośrodka pomocy społecznej. Przysługują osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn potrzebuje pomocy, a także osobie, której rodzina nie może zapewnić takiej pomocy. O zakresie usług decyduje ośrodek pomocy społecznej (OPS, MOPS) lub centrum usług społecznych w miejscu zamieszkania, a zasady odpłatności ustala rada gminy.
  • Pielęgniarska domowa opieka długoterminowa w ramach NFZ. Jest dla osób obłożnie i przewlekle chorych, które mieszkają w domu i uzyskały 40 lub mniej punktów w skali Barthel (ocena samodzielności w codziennych czynnościach). Skierowanie wystawia lekarz ubezpieczenia zdrowotnego, zwykle lekarz rodzinny. Pielęgniarka odwiedza chorego co najmniej 4 razy w tygodniu.
  • Zakład opiekuńczo-leczniczy (ZOL) lub pielęgnacyjno-opiekuńczy (ZPO) dla osób, które nie wymagają leczenia w szpitalu, ale z powodu stanu zdrowia nie są samodzielne. Potrzebne jest skierowanie od lekarza i ocena w skali Barthel. NFZ pokrywa opiekę medyczną, a pacjent płaci za wyżywienie i zakwaterowanie, najwyżej 70% swojego dochodu.
  • Dom pomocy społecznej (DPS) dla osób, które z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymagają całodobowej opieki i nie mogą samodzielnie funkcjonować, a nie da się im zapewnić pomocy w formie usług opiekuńczych. Mieszkaniec płaci do 70% swojego dochodu, a resztę kosztów mogą pokrywać rodzina i gmina. Sprawę zaczyna się w ośrodku pomocy społecznej.

Domowa opieka całodobowa czy godzinowa?

Domowa opieka całodobowa oraz opieka godzinowa różnią się zakresem odpowiedzialności, intensywnością wsparcia i przeznaczeniem. Wybór odpowiedniej formy powinien wynikać z rzeczywistego stanu zdrowia seniora, a nie jedynie z obaw rodziny.

Opieka godzinowa sprawdza się w przypadku osób, które zachowały częściową samodzielność, ale potrzebują pomocy w wybranych czynnościach. Najczęściej obejmuje:

  • pomoc w przygotowywaniu posiłków,
  • wsparcie przy higienie osobistej,
  • kontrolę przyjmowania leków,
  • towarzyszenie podczas wizyt lekarskich.

Model ten jest odpowiedni dla seniorów z łagodnymi ograniczeniami ruchowymi, w początkowych stadiach chorób przewlekłych lub po przebytych zabiegach operacyjnych.

Opieka 24-godzinna jest przeznaczona dla osób niesamodzielnych – z zaawansowaną demencją, po udarach mózgu, z chorobą Alzheimera czy znaczną niepełnosprawnością ruchową. W takim modelu opiekun mieszka z podopiecznym i zapewnia stały nadzór. Warto ją rozważyć przy dużym ryzyku upadków, dezorientacji czy problemów z pamięcią, które mogą zagrażać życiu seniora.

Upadki są u osób starszych częste i mogą kończyć się złamaniami. Większości z nich sprzyjają czynniki, na które można wpłynąć, dlatego pomaga ocena ryzyka upadków przez lekarza, ćwiczenia poprawiające siłę i równowagę oraz usunięcie zagrożeń w mieszkaniu, np. śliskich dywaników czy słabego oświetlenia.

Co obejmuje opieka domowa?

Opieka nad osobą starszą w domu to nie tylko pomoc w sprzątaniu czy gotowaniu. Zakres obowiązków opiekuna warto spisać i dopasować do potrzeb seniora. Najczęściej obejmuje:

  • pomoc w czynnościach higienicznych (kąpiel, toaleta, zmiana odzieży),
  • profilaktykę przeciwodleżynową,
  • monitorowanie parametrów życiowych (ciśnienie, tętno, poziom glukozy),
  • organizację leków zgodnie z zaleceniami lekarza,
  • wsparcie żywieniowe zgodne z dietą zaleconą przez specjalistę,
  • aktywizację ruchową i ćwiczenia usprawniające.

Regularna aktywność fizyczna pomaga seniorowi dłużej zachować sprawność i opóźnić utratę samodzielności. Ważny jest też kontakt z innymi ludźmi.

Ważna jest też współpraca z personelem medycznym. Opiekun często kontaktuje się z lekarzem rodzinnym, pielęgniarką środowiskową czy fizjoterapeutą. Wyniki badań czy dalsze leczenie seniora można omówić z lekarzem także podczas konsultacji lekarskiej online. O wystawieniu recepty lekarz decyduje po wywiadzie. Nagłe pogorszenie stanu, np. duszność, ból w klatce piersiowej, objawy udaru lub utrata przytomności, wymaga wezwania pomocy pod numerem 112 lub 999.

Dlaczego pozostanie w domu ma znaczenie dla seniora?

Zmiana miejsca zamieszkania w podeszłym wieku może prowadzić do tzw. zespołu relokacyjnego. Objawia się on dezorientacją, pogorszeniem funkcji poznawczych oraz obniżeniem nastroju.

Opieka w domu pozwala seniorowi zostać w znanym otoczeniu, wśród swoich rzeczy. Ma to znaczenie zwłaszcza w otępieniu, gdy łatwo o dezorientację.

Stały opiekun to dla seniora jedna, znana osoba, co może dawać mu poczucie bezpieczeństwa. Przeprowadzka do placówki bywa jednak dobrym wyborem, gdy w domu nie da się zapewnić bezpiecznej opieki.

Jak wybrać opiekę domową dla seniora?

Wybór usług opiekuńczych powinien być poprzedzony analizą kilku kluczowych kwestii. Najważniejsze są kwalifikacje opiekuna, doświadczenie w pracy z określonymi chorobami i jasne zasady współpracy.

Warto zwrócić uwagę na:

  • potwierdzone referencje i szkolenia z opieki,
  • znajomość zasad pierwszej pomocy,
  • doświadczenie w pracy z pacjentami z demencją lub po udarach,
  • jasno określony zakres obowiązków w umowie,
  • możliwość zastępstwa w sytuacjach losowych.

Ustalcie też zasady kontaktu. Opiekun powinien regularnie informować rodzinę o stanie seniora i od razu zgłaszać niepokojące objawy.

Zatrudnienie opiekuna nie oznacza rezygnacji z roli rodziny. Pozwala bliskim odpocząć i skupić się na relacji, a nie tylko na obowiązkach pielęgnacyjnych. Długotrwała opieka nad chorym bez wsparcia grozi przeciążeniem i wypaleniem opiekuna.

Źródła

  1. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńczehttps://www.gov.pl/web/rodzina/uslugi-opiekuncze-i-specjalistyczne-uslugi-opiekuncze (otwiera się w nowej karcie)
  2. pacjent.gov.pl. Pielęgniarska domowa opieka długoterminowahttps://pacjent.gov.pl/artykul/pielegniarska-domowa-opieka-dlugoterminowa (otwiera się w nowej karcie)
  3. pacjent.gov.pl. Co musisz wiedzieć o ZOL i ZPOhttps://pacjent.gov.pl/aktualnosc/co-musisz-wiedziec-o-zol-i-zpo (otwiera się w nowej karcie)
  4. MOPS Zgierz (samorzad.gov.pl). Dom pomocy społecznejhttps://samorzad.gov.pl/web/mops-zgierz/dom-pomocy-spolecznej (otwiera się w nowej karcie)
  5. WHO – Ageing and health (Fact sheet)https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health (otwiera się w nowej karcie)
  6. Rubenstein L.Z. Falls in older people: epidemiology, risk factors and strategies for prevention. Age and Ageing. 2006.https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16926202/ (otwiera się w nowej karcie)

Autor tekstu

Redaktorka medyczna i analityczka treści zdrowotnych.

Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Zasady redakcyjne