Bruksizm to stan, gdy pacjent zgrzyta zębami lub nieświadomie je zaciska. Łagodny bruksizm może nie wymagać leczenia. Jednak u niektórych osób może być na tyle ciężki, że prowadzi do zaburzeń szczęki, bólów głowy, uszkodzonych zębów i innych problemów. Większość osób prawdopodobnie czasem zgrzyta i zaciska zęby, gdy się stresuje. Z artykułu dowiesz się, po czym poznać, że ma się bruksizm? Jak leczyć? A także jakie są przyczyny bruksizmu?
Przeczytaj również, Elektroniczna recepta – erecepta zaletą cyfryzacji
Bruksizm to zaburzenie ruchu charakteryzujące się zgrzytaniem i zaciskaniem zębów. Bruksizm na jawie występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn, podczas gdy bruksizm podczas snu nie wykazuje takiego rozpowszechnienia wśród płci. Zgrzytanie zębami może się pojawiać, gdy śpisz lub na jawie. Akcja zgrzytania jest taka sama, ale bruksizm na jawie i we śnie uważa się za dwa oddzielne warunki:
Oznaki i objawy bruksizmu mogą obejmować:
Skontaktuj się ze specjalistą, jeśli masz którykolwiek z wymienionych powyżej objawów. Jeśli zauważysz, że Twoje dziecko zgrzyta zębami – lub ma inne oznaki lub objawy bruksizmu – koniecznie poinformuj o tym podczas następnej wizyty u lekarza rodzinnego lub dentysty.
Specjaliści od zdrowia jamy ustnej często wskazują na zbyt duży stres i określone typy osobowości jako przyczyny bruksizmu. Bruksizm najczęściej dotyka ludzi z napięciem nerwowym, takim jak gniew, stres lub frustracja. Wpływa również na osoby z agresywnymi, pospiesznymi lub nadmiernie konkurencyjnymi tendencjami. Istnieją dowody na to, że u niektórych osób bruksizm jest spowodowany brakiem równowagi neuroprzekaźników w mózgu. Również niektóre leki, takie jak antydepresanty fluoksetyna i paroksetyna, mogą powodować bruksizm.
Podczas regularnych wizyt u dentysty dentysta zbada zęby pod kątem oznak bruksizmu, takich jak spłaszczone czubki zębów. Jeśli występują oznaki i objawy, dentysta lub inny pracownik służby zdrowia będzie obserwował stan przez kilka następnych wizyt przed rozpoczęciem leczenia. Lekarz ustali najlepsze leczenie na podstawie tego, ile masz lat, ogólnego stanu zdrowia i historii medycznej, a także tego, jak dobrze radzisz sobie z określonymi lekami, zabiegami lub terapiami. W większości przypadków bruksizm można z powodzeniem leczyć. Leczenie może obejmować:
Przeczytaj również, Niedobór witaminy D – objawy
Choć bruksizm często kojarzy się ze stresem, w praktyce klinicznej jest to zjawisko wieloczynnikowe. U wielu osób napięcie emocjonalne rzeczywiście działa jak „iskra”, która uruchamia zaciskanie szczęk, szczególnie w sytuacjach przeciążenia obowiązkami, konfliktów albo przewlekłego lęku. Jednocześnie nie u każdego pacjenta można wskazać jedną dominującą przyczynę, ponieważ bruksizm bywa efektem nakładających się mechanizmów. W bruksizmie nocnym ważną rolę przypisuje się procesom zachodzącym w trakcie snu, w tym krótkim wybudzeniom i mikrowybudzeniom, które mogą pobudzać mięśnie żucia. Warto podkreślić, że zgrzytanie zębami podczas snu nie jest świadomym nawykiem, dlatego samo „postanowienie poprawy” zwykle nie rozwiązuje problemu, a pacjent nierzadko dowiaduje się o bruksizmie dopiero od partnera albo dentysty. U części osób istotne znaczenie mają też czynniki medyczne, w tym choroby współistniejące, zaburzenia snu, a także działanie substancji pobudzających.
W ocenie przyczyn warto zwrócić uwagę na czynniki nasilające, takie jak duże dawki kofeiny, nikotyna, alkohol, a także niektóre leki wpływające na układ nerwowy. W literaturze opisuje się zależność między bruksizmem a wybranymi lekami, szczególnie z grupy wpływającej na serotoninę, co nie oznacza, że pacjent powinien samodzielnie odstawiać terapię, ale że warto poinformować lekarza prowadzącego o nowych objawach. U niektórych pacjentów bruksizm współwystępuje z refluksem, przewlekłym napięciem mięśniowym w obrębie szyi oraz z zaburzeniami oddychania w czasie snu. To ważne, ponieważ leczenie tylko skutków, bez uchwycenia czynników podtrzymujących, bywa mniej skuteczne. Z tego powodu u osoby, która ma bruksizm nocny, przewlekłą senność, chrapanie lub wybudzenia, lekarz może rozważyć pogłębienie diagnostyki snu, a u pacjenta z nasilonym napięciem i bólem w obrębie twarzy, analizuje się również przeciążenia w stawie skroniowo żuchwowym i mięśniach żucia.
Bruksizm jest problemem podstępnym, ponieważ długotrwale może rozwijać się bez spektakularnych objawów, a szkody narastają stopniowo. Powtarzające się zaciskanie szczęk i zgrzytanie zębami prowadzi do mechanicznego ścierania szkliwa, co z czasem odsłania zębinę i zwiększa wrażliwość na zimno, ciepło oraz słodkie smaki. W praktyce stomatologicznej typowe są spłaszczenia guzków zębów, mikropęknięcia szkliwa, ukruszenia brzegów siecznych, a w bardziej zaawansowanych przypadkach pęknięcia koron, uszkodzenia wypełnień i uzupełnień protetycznych. Jeśli pacjent ma już korony, licówki lub implanty, bruksizm może przyspieszać ich zużycie, a nawet prowadzić do awarii pracy protetycznej. Dodatkowo przewlekłe przeciążenie może sprzyjać recesjom dziąseł i nadwrażliwości przyszyjkowej, co pacjenci często opisują jako „kłujące” dolegliwości przy szczotkowaniu.
Drugą osią problemu jest układ mięśniowo stawowy, czyli mięśnie żucia oraz staw skroniowo żuchwowy. Stała praca mięśni, szczególnie mięśnia żwacza i skroniowego, może prowadzić do ich przeciążenia, bolesności oraz uczucia „zmęczenia” szczęki po przebudzeniu. Pacjent może zauważyć trudność w szerokim otwieraniu ust, przeskakiwanie w stawie, trzaski, a czasem okresowe blokowanie żuchwy. Bruksizm bywa też powiązany z bólem rzutowanym, dlatego dolegliwości mogą przypominać ból ucha, ból zatok albo ból zębów, mimo że nie ma aktywnego stanu zapalnego. Charakterystyczne są również bóle głowy zlokalizowane w skroniach i czole, które wynikają z napięcia mięśniowego, a nie z choroby neurologicznej. W gabinecie lekarz lub dentysta często zwraca uwagę na ślady przygryzania policzków i języka, a także na nadmierne napięcie mięśni przy badaniu palpacyjnym. Im wcześniej pacjent przerwie ten mechanizm, tym większa szansa na ograniczenie nieodwracalnych uszkodzeń zębów i struktur stawu.
Rozpoznanie bruksizmu opiera się na połączeniu objawów zgłaszanych przez pacjenta, obserwacji bliskich oraz oceny klinicznej. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że zgrzyta zębami, dlatego cenną wskazówką bywa informacja od partnera o dźwiękach tarcia w nocy lub zauważenie, że pacjent budzi się z napiętą szczęką. W bruksizmie dziennym sygnałem jest częste przyłapywanie się na zaciskaniu zębów podczas pracy, jazdy samochodem, rozmów telefonicznych lub stresujących zadań. Typowe objawy to poranna sztywność mięśni twarzy, ból w okolicy skroni, uczucie napięcia w karku, a czasem ból przypominający migrenę, ale bez typowych objawów, takich jak światłowstręt i nudności. U części pacjentów pojawia się też trudność w „rozluźnieniu” żuchwy, ponieważ ciało utrwala wzorzec napięcia jako automatyczną reakcję na stres. Warto pamiętać, że bruksizm może współistnieć z innymi przyczynami bólu głowy, dlatego w razie wątpliwości konieczna jest ocena lekarza.
Przed wizytą pomocne jest zebranie informacji, które przyspieszają diagnostykę i zwiększają jej trafność. W praktyce dobrze sprawdza się krótkie podsumowanie, od kiedy występują dolegliwości, czy nasilają się po stresie, czy pacjent pije dużo kawy lub napojów energetycznych, czy pali, jak wygląda sen i czy pojawia się chrapanie. Ważne jest też, czy pacjent przyjmuje leki wpływające na układ nerwowy, czy zaciskanie szczęk nasiliło się po ich włączeniu, oraz czy występują epizody refluksu lub wybudzania się w nocy. Dla stomatologa istotne są informacje o wypełnieniach, koronach, implantach i wcześniejszych problemach z pękaniem zębów. W gabinecie dentystycznym ocenia się starcie zębów, stan szkliwa, wrażliwość, napięcie mięśni, a także zakres i tor ruchu żuchwy. Jeśli objawy są nietypowe lub bardzo nasilone, lekarz może zasugerować dodatkową ocenę, na przykład konsultację w kierunku zaburzeń stawu skroniowo żuchwowego lub diagnostykę snu, zwłaszcza gdy występuje przewlekła senność. Kluczowe jest, aby pacjent nie traktował objawów jako „urody”, ponieważ wczesne rozpoznanie pozwala uniknąć kosztownego leczenia skutków.
Leczenie bruksizmu powinno być dopasowane do rodzaju problemu, nasilenia objawów i tego, czy dominuje zaciskanie w ciągu dnia, czy zgrzytanie podczas snu. Najczęściej celem terapii nie jest całkowite wyeliminowanie każdej aktywności mięśni, tylko ochrona zębów i stawu, zmniejszenie bólu oraz ograniczenie przeciążenia. Klasycznym elementem postępowania jest szyna zgryzowa wykonywana indywidualnie, która ma za zadanie rozkładać siły i chronić szkliwo przed ścieraniem. W praktyce szyna nie „leczy przyczyny” sama w sobie, ale działa jak bariera zabezpieczająca, jednocześnie często redukując dolegliwości mięśniowe. Ważne, aby była dobrana i kontrolowana przez dentystę, ponieważ nieprawidłowo dopasowana może pogarszać komfort lub nasilać napięcie. U pacjentów z bruksizmem dziennym duże znaczenie ma praca nad nawykiem, czyli nauka świadomego rozluźniania szczęki. Pomocna bywa prosta zasada, w spoczynku zęby nie powinny się dotykać, a język powinien spoczywać na podniebieniu, przy zamkniętych ustach i rozluźnionych mięśniach żuchwy.
Skuteczność leczenia rośnie, gdy obejmuje także mięśnie i układ nerwowy. W wielu przypadkach pomocna jest fizjoterapia stomatologiczna, praca nad rozluźnieniem mięśni żucia, karku i obręczy barkowej, a także ćwiczenia zwiększające kontrolę ruchu żuchwy. Jeśli stres jest wyraźnym wyzwalaczem, włącza się techniki redukcji napięcia, trening oddechowy, higienę snu i strategie zarządzania bodźcami, które nasilają objawy. U wybranych pacjentów rozważa się biofeedback, czyli uczenie organizmu rozpoznawania momentu wzrostu napięcia mięśniowego, aby przerwać automatyzm zaciskania. Farmakoterapia nie jest podstawą leczenia bruksizmu, ale bywa rozważana w określonych sytuacjach, na przykład gdy występuje silny ból mięśniowy lub gdy bruksizm jest powiązany z innymi problemami zdrowotnymi. Zawsze jednak decyzję podejmuje lekarz po ocenie korzyści i ryzyka. W praktyce warto przyjąć realistyczne podejście, bruksizm jest często zaburzeniem nawracającym, dlatego najlepsze efekty daje plan długoterminowy, czyli ochrona zębów, kontrola napięcia, regularne wizyty u dentysty oraz szybka reakcja, gdy objawy zaczynają się nasilać.
Źródła:
Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.
Prosty formularz! Wybierz godzinę konsultacji i oczekuj na kontakt z lekarzem online
