Wstrząs anafilaktyczny – czym jest i jak się objawia?

Wstrząs anafilaktyczny wynika z ciężkiej reakcji alergicznej. Powoduje spadek ciśnienia tętniczego i zwężenie dróg oddechowych. Reakcja ta poważnie utrudnia oddychanie. Bez natychmiastowego leczenia może prowadzić do poważnych powikłań, a nawet śmierci. Z artykułu dowiesz się, czym jest wstrząs anafilaktyczny, jakie są pierwsze objawy i co może to spowodować.

Przeczytaj również, czym jest Alergia pokarmowa?

Co to jest wstrząs anafilaktyczny?

Anafilaksja to ciężka, potencjalnie zagrażająca życiu reakcja alergiczna. Może wystąpić w ciągu kilku sekund lub minut od zetknięcia się z czymś, na co jesteś uczulony, na przykład orzeszki ziemne lub użądlenia pszczół. Anafilaksja powoduje, że układ odpornościowy uwalnia powódź chemikaliów, które mogą spowodować szok — ciśnienie krwi nagle spada, a drogi oddechowe zwężają się, blokując oddychanie. Czy wstrząs anafilaktyczny jest groźny? Wstrząs anafilaktyczny wymaga wstrzyknięcia epinefryny (adrenaliny) i wizyty kontrolnej na pogotowiu. Jeśli nie masz adrenaliny, musisz natychmiast udać się na pogotowie. Jeśli anafilaksja nie zostanie natychmiast leczona, może być śmiertelna.

Co się dzieje podczas wstrząsu anafilaktycznego?

Po jakim czasie może wystąpić reakcja alergiczna? Objawy anafilaksji zwykle pojawiają się w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem. Warto mieć jednak na uwadze, że czasem może wystąpić nawet po pół godziny lub później. W rzadkich przypadkach anafilaksja może być opóźniona o kilka godzin. Oznaki i objawy obejmują:

• reakcje skórne, takie jak pokrzywka, swędzenie, zaczerwienienie lub blada skóra,
• niskie ciśnienie krwi (niedociśnienie),
• zwężenie dróg oddechowych i obrzęk języka lub gardła, co może powodować świszczący oddech i problemy z oddychaniem,
• słaby i szybki puls,
• nudności, wymioty lub biegunka,
• zawroty głowy lub omdlenia,
• nagłe uczucie gorąca,
• ból brzucha,
• katar i kichanie,
• mrowienie dłoni, stóp, ust lub skóry głowy.

Wstrząs anafilaktyczny – co robić?

Jeśli doświadczasz wstrząsu anafilaktycznego, natychmiast poszukaj pomocy. Jeśli masz przy sobie automatyczny wstrzykiwacz epinefryny, użyj go w pierwszej kolejności. Ważne jest, aby nie próbować przyjmować żadnych leków doustnych, jeśli pojawiły się trudności z oddychaniem. Nawet jeśli czujesz się trochę lepiej po użyciu adrenaliny, to nadal musisz uzyskać pomoc lekarską. Istnieje znaczne ryzyko powrotu reakcji, gdy tylko lek przestanie działać. Jeśli wystąpił wstrząs anafilaktyczny z powodu użądlenia owada, jeśli to możliwe, usuń żądło. Uważaj, aby nie ściskać żądła, ponieważ może to uwolnić więcej jadu. 

Nawet jeśli będziesz ostrożny, w pewnym momencie prawdopodobnie będziesz narażony na kontakt z tym, na co jesteś uczulony. Na szczęście możesz szybko i skutecznie zareagować na nagły wypadek alergiczny, znając objawy reakcji anafilaktycznej i mając plan szybkiego leczenia tych objawów.

Jeśli wydaje się, że ktoś w Twoim pobliżu przechodzi wstrząs anafilaktyczny, zadzwoń po pogotowie, a następnie ustaw tę osobę w wygodnej pozycji i unieś do góry jej nogi. Dzięki temu krew lepiej przepływa do ważnych narządów. Jeśli zauważysz, że osoba ta ma ze sobą adrenalinę, należy natychmiast ją podać. Jeśli widzisz, że chory nie oddycha, wykonaj resuscytację, aż do przybycia zespołu ratownictwa medycznego. 

Co jest najczęstszą przyczyną wstrząsu?

Wstrząs anafilaktyczny jest wywołany nadmierną reakcją układu odpornościowego na alergen lub coś, na co organizm jest uczulony. Typowe czynniki wywołujące anafilaksję obejmują:

• niektóre leki, takie jak penicylina,
• użądlenia owadów,
• potrawy takie jak: orzechy, skorupiaki, mleko, jajka,
• środki stosowane w immunoterapii,
• lateks.

Choć zdarza się to rzadko, to ćwiczenia i aktywność aerobowa mogą również wywołać anafilaksję. Czasami przyczyna tej reakcji nie jest identyfikowana. Ten typ anafilaksji nazywa się idiopatyczną. Jeśli nie masz pewności, co wywołuje ataki alergii, lekarz może zlecić wykonanie testu alergicznego w celu ustalenia, co je powoduje.

Przeczytaj również, jak sprawdzić, czy w domu są pluskwy?

Jak rozpoznać pierwsze objawy wstrząsu anafilaktycznego?

Początek wstrząsu anafilaktycznego bywa nagły i dynamiczny, dlatego szybkie rozpoznanie pierwszych objawów ma kluczowe znaczenie dla przeżycia pacjenta. W wielu przypadkach reakcja rozpoczyna się od niespecyficznych symptomów, takich jak uczucie niepokoju, ciepła, świąd skóry czy mrowienie warg i języka. Objawy te mogą w krótkim czasie przejść w poważne zaburzenia oddychania, spadek ciśnienia tętniczego oraz utratę przytomności.

Szczególnie alarmujące są objawy ze strony układu oddechowego, w tym świszczący oddech, duszność, obrzęk gardła oraz trudności w połykaniu. Wstrząs anafilaktyczny często obejmuje jednocześnie kilka układów organizmu, co odróżnia go od łagodniejszych reakcji alergicznych. Im więcej narządów objętych jest reakcją, tym większe ryzyko ciężkiego przebiegu i konieczności natychmiastowej interwencji medycznej.

Dlaczego wstrząs anafilaktyczny stanowi bezpośrednie zagrożenie życia?

Wstrząs anafilaktyczny jest jednym z najgroźniejszych stanów nagłych w medycynie, ponieważ prowadzi do gwałtownych zaburzeń krążenia i oddychania. W wyniku masywnego uwalniania mediatorów zapalnych dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych i nagłego spadku ciśnienia tętniczego, co ogranicza dopływ krwi do kluczowych narządów, w tym mózgu i serca. Nieleczony wstrząs może w ciągu kilku minut doprowadzić do niewydolności wielonarządowej.

Dodatkowym zagrożeniem jest obrzęk dróg oddechowych, który może skutecznie zablokować przepływ powietrza do płuc. Nawet częściowe zwężenie krtani znacząco utrudnia oddychanie i zwiększa ryzyko niedotlenienia. Z tego względu anafilaksja wymaga natychmiastowego podania adrenaliny, która jest jedynym lekiem zdolnym szybko odwrócić mechanizmy odpowiedzialne za rozwój wstrząsu.

Postępowanie po epizodzie wstrząsu anafilaktycznego

Każdy epizod wstrząsu anafilaktycznego wymaga dalszej diagnostyki i obserwacji, nawet jeśli objawy ustąpiły po podaniu adrenaliny. Reakcja anafilaktyczna może mieć przebieg dwufazowy, co oznacza, że po kilku godzinach może dojść do ponownego nasilenia objawów bez ponownego kontaktu z alergenem. Z tego powodu pacjent powinien pozostać pod opieką medyczną przez odpowiedni czas.

Po ustabilizowaniu stanu zdrowia lekarz może zlecić konsultację alergologiczną oraz wykonanie testów diagnostycznych w celu identyfikacji czynnika wywołującego reakcję. Istotnym elementem postępowania jest również edukacja pacjenta, obejmująca naukę rozpoznawania wczesnych objawów oraz prawidłowego użycia automatycznego wstrzykiwacza z adrenaliną. Świadomość zagrożenia i odpowiednie przygotowanie znacząco zmniejszają ryzyko ciężkich powikłań w przyszłości.

Jak zmniejszyć ryzyko wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego?

Profilaktyka wstrząsu anafilaktycznego opiera się przede wszystkim na unikaniu znanych alergenów oraz odpowiednim przygotowaniu na sytuacje nagłe. Osoby z rozpoznaną alergią powinny dokładnie czytać składy produktów spożywczych, informować personel medyczny o uczuleniach oraz zachować szczególną ostrożność w nowych środowiskach. Noszenie przy sobie adrenaliny jest podstawowym elementem bezpieczeństwa u pacjentów z ryzykiem anafilaksji.

W niektórych przypadkach lekarz może rozważyć immunoterapię alergenową, która zmniejsza ryzyko ciężkich reakcji, zwłaszcza w alergii na jad owadów. Równie ważne jest poinformowanie bliskich, współpracowników oraz opiekunów o możliwości wystąpienia wstrząsu i zasadach udzielania pierwszej pomocy. Odpowiednie przygotowanie otoczenia może w decydującym momencie uratować życie.

Źródła:

• European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI). Anaphylaxis guidelines: 2021 update. 
• Allergy North West (NHS). Using adrenaline auto-injectors. 
• McLean-Tooke APC, Bethune CA, Fay AC, Spickett GP. Adrenaline in the treatment of anaphylaxis: what is the evidence? 

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji ze specjalistą. Treść została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy medycznej oraz dostępnych wytycznych i publikacji naukowych.