1. Home
  2. Tabletka “dzień po”. Obalam mity, prezentuję fakty

Tabletka “dzień po”. Obalam mity, prezentuję fakty

Tabletka “dzień po”. Obalam mity, prezentuję fakty
  • 2021-11-17
  • 169

Antykoncepcja awaryjna to nazwa zbiorcza metod, które mogą uchronić przed niechcianą ciążą.

Co to właściwie jest antykoncepcja awaryjna? Jak działa tabletka “dzień po”? Czy jest to tabletka wczesnoporonna? Jakie szczegóły ze swojej historii medycznej trzeba przekazać swojemu lekarzowi podczas konsultacji? Odpowiedzi uzyskasz w tym artykule. 

Najskuteczniejszą metodą antykoncepcji postkoitalnej nie jest wcale przyjęcie tabletek, a założenie miedzianej wkładki domacicznej – metoda ta jednak rzadko jest stosowana, ze względu na to, że musi być poprzedzona stacjonarną konsultacją lekarską (zebraniem wywiadu), a wkładka musi zostać założona przez lekarza, najlepiej specjalistę ginekologa i wymaga pilnej wizyty stacjonarnej. W praktyce jest to trudne do zrobienia w warunkach polskich, a szczególnie w okresie pandemii COVID-19. Dobrą alternatywą dla tej metody, jest stosowanie tzw. tabletek “dzień po”, które także wymagają konsultacji lekarskiej, ale bez konieczności zbadania stacjonarnego pacjenta.

Co to jest tabletka “dzień po”? 

Tabletka “dzień po” stosowana jest w celu ochrony przed niechcianą ciążą. 

Może zostać użyta w przypadku stosunku bez zabezpieczenia, kiedy zawiodły stosowane metody antykoncepcji (np. pękniecie prezerwatywy) lub zastosowane zostały w sub-optymalny sposób (np. pominięcie dawki doustnych środków antykoncepcyjnych, odklejenie się plastra). Tabletka “dzień po” nie może stanowić alternatywy dla tradycyjnych środków antykoncepcyjnych, takich jak prezerwatywy, plastry, tabletki czy wkładki wewnątrzmaciczne jako codzienna metoda antykoncepcji. 

W Polsce obecnie dostępne są dwa leki posiadające status “tabletki dzień po”:

EllaOne – której substancją aktywną jest octan uliprystalu – syntetyczny modulator receptora progesteronowego. Należy ją spożyć nie później niż 120 h od ryzykownego stosunku. 

Escapelle – której substancją aktywną jest lewonorgestrel – syntetyczny progestagen o działaniu przeciwestrogennym. Należy ją spożyć nie później niż 72 h od ryzykownego stosunku. 

 

Skuteczność różnych metod antykoncepcji awaryjnej

Miedziana wkładka domaciczna jest zdecydowanie najskuteczniejszą metodą antykoncepcji awaryjnej, przegląd 42 badań wykazał, że wskaźnik ciąż po założeniu miedzianej wkładki wewnątrzmacicznej jest mniejszy niż 0,1%, co wskazuje, że metoda ta zapobiega prawie wszystkim oczekiwanym ciążom.

Miedziana wkładka domaciczna ma jeszcze dodatkową zaletę – zapewnia co najmniej 12-letnią wysoce skuteczną antykoncepcję, jeśli zostanie pozostawiona po założeniu. 

Octan uliprystalu (EllaOne) to druga najskuteczniejsza metoda postkoitalnej antykoncepcji, i najbardziej skuteczna tabletka “dzień po”. 

W badaniach klinicznych odsetek niepowodzeń (czyli niechcianych ciąż) przy stosowaniu tego leku waha się od 0,9% do 2,1%. 

Odsetek niechcianych ciąż po zastosowaniu tabletki “dzień po” zawierającej lewonorgestrel (Escapelle) w badaniach klinicznych wynosi od 0,6% do 3,1%.

Metaanaliza dwóch badań porównujących działanie antykoncepcji awaryjnej z użyciem uliprystalu (EllaOne) i lewonorgestrelu (Escapelle) wykazała, że prawdopodobieństwo zajścia w ciążę wśród osób zażywających uliprystal było:

O 65% niższe w ciągu pierwszych 24 godzin po stosunku

O 42% niższe w ciągu pierwszych 72 godzinach po stosunku

W porównaniu do osób zażywających lewonorgestrel.

Większa skuteczność uliprystalu wynika najprawdopodobniej z faktu, że jest on skuteczny w zakłócaniu owulacji nawet po rozpoczęciu wyrzutu hormonu luteinizującego (LH), podczas gdy lewonorgestrel jest w tym czasie już nieskuteczny.

 

Jak dochodzi do ciąży – co trzeba wiedzieć w kontekście antykoncepcji awaryjnej.

Owulacja jest procesem, w którym zmiany hormonalne (wspomniany wyrzut hormonu LH) powodują uwolnienie jajeczka przez jajnik. Owulacja następuje w ciągu 24 do 36 godzin od wyrzutu hormonu luteinizującego. Jest ona procesem niezbędnym do zapłodnienia, zatem jeśli nie dochodzi do owulacji, to nie można zajść w ciąże. 

Uwolniona komórka jajowa żyje około 24hNasienie może pozostać aktywne do pięciu dni, dlatego można zajść w ciążę podczas stosunku który odbył się przed uwolnieniem jajeczka/owulacją.

Połączenie uwolnionego jajeczka z plemnikiem prowadzi do powstania zarodka, a proces ten zwany jest zapłodnieniem.

 

Częste pytanie – czy ‘tabletka dzień po’ wykazuje działanie wczesnoporonne? 

Nie. 

Tabletki wczesnoporonne mogą doprowadzić do usunięcia istniejącej już ciąży (w Polsce są nielegalne); tabletki ‘dzień po’ nie mają wpływu na rozwój istniejącej już ciąży; ich mechanizm polega na opóźnieniu lub zahamowaniu owulacji. Dzięki takiemu działaniu nie dochodzi do uwolnienia jajeczka więc zapłodnienie (proces w którym powstaje zarodek) nie jest możliwe.

Udowodniono, że oba leki:

  • nie zaburzają procesu implantacji zarodka w endometrium 

  • nie mają negatywnego wpływu na rozwój zarodka, jeśli mimo zastosowania leku, dojdzie do ciąży.

 

Co może osłabić działanie tabletki “dzień po”? 

Wiele czynników wpływa na efektywność tabletek “dzień po”. Należą do nich:

  • czas jaki upłynął od wystąpienia sytuacji awaryjnej do przyjęcia tabletki – im krótszy, tym skuteczność obu tabletek jest większa.
  • dzień cyklu menstruacyjnego– prawdopodobieństwo niepowodzenia antykoncepcji awaryjnej (czyli niechcianej ciąży) jest największe, jeśli do stosunku dojdzie do 5 dni przed owulacją i w dzień owulacji. 
  • wystąpienie działań niepożądanych po niedługim czasie od zażycia tabletki, np. wymiotów powoduje konieczność najszybszego przyjęcia drugiej dawki leku
  • nadwaga oraz otyłość – dane z badań klinicznych sugerują zmniejszoną skuteczność antykoncepcji awaryjnej u osób z nadmierną masą ciała
  • stosowane leki

Skuteczność antykoncepcji awaryjnej może być zmniejszona u kobiet o większej masie ciała. Chociaż nie przeprowadzono żadnych wieloośrodkowych badań z randomizacją oceniających związek między wagą a skutecznością lewonorgestrelu, jak i uliprystalu, analiza z 2011 r. wykazała zmniejszoną skuteczność tabletek “dzień po” u kobiet z wyższym wskaźnikiem masy ciała (BMI). 

Wśród kobiet z BMI 30 kg/m2 lub wyższym odsetek niepowodzeń (niechcianych ciąż) wyniósł 5,8% dla osób stosujących lewonorgestrel i 2,6% dla osób stosujących uliprystal. Model opracowany przez autorów wykazał, że lewonorgestrel może być nieskuteczny u kobiet z BMI wynoszącym 26 kg/m2, a uliprystal może być nieskuteczny u kobiet z BMI większym lub równym 35 kg/m2.  

Postępowanie w takim przypadku zależy od wiedzy i doświadczenia lekarza.

W mojej praktyce lekarskiej w przypadku osób z BMI między 26 kg/m2 a 35 kg/m2 proponuje uliprystal bez względu na czas jaki minął od stosunku, natomiast najlepszą metodę antykoncepcji awaryjnej dla osób z BMI większym niż 35 kg/m2 dobieram indywidualnie, po zebraniu szczegółowego wywiadu.

 

Interakcje lekowe

Konkretne dane dotyczące interakcji tabletek “dzień po” z innymi lekami nie są dostępne; jednak eksperci zakładają, że interakcje są podobne do tych ze zwykłymi doustnymi tabletkami antykoncepcyjnymi.

Koniecznie powiedz swojemu lekarzowi jakie leki oraz suplementy diety stosujesz na stałe!!

Leki zmniejszające skuteczność doustnych tabletek antykoncepcyjnych to m.in. ryfampicyna, gryzeofulwina, niektóre leki przeciwdrgawkowe, antyretrowirusowe, a także ziele dziurawca. Te leki mogą zmniejszać skuteczność zarówno lewonorgestrelu jak i octanu uliprystalu.

W przypadku gdy pacjentka stosuje takie leki przewlekle, konieczne jest indywidualne dobranie najlepszej metody antykoncepcji awaryjnej.

Parę ogólnych uwag:

  • miedziana wkładka wewnątrzmaciczna to zdecydowanie najskuteczniejsza opcja
  • uliprystal nie jest zalecany u kobiet stosujących leki będące induktorami enzymów cytochromu P-450
  • niektóre wytyczne zalecają podwojenie dawki lewonorgestrelu z 1.5mg do 3.0mg w przypadku znaczących interakcji lekowych
  • awaryjna antykoncepcja nie jest przeznaczona do celowego, wielokrotnego stosowania lub jako rutynowa metoda antykoncepcji, ponieważ dostępne są znacznie bardziej skuteczne (i tańsze) metody. 

Ponieważ uliprystal jest modulatorem receptora progesteronowego ( a progesteron to naturalnie występujący progestagen), może zmniejszać on skuteczność hormonalnych środków antykoncepcyjnych zawierających progestagen.

W mojej praktyce lekarskiej podchodzę do tego faktu z dużą ostrożnością, zalecając osobom które stosują progestagenową antykoncepcję hormonalną zastosowanie dodatków środków ostrożności (abstynencja lub metoda mechaniczna – prezerwatywy, kapturki naszyjkowe) przez 14 dni po zastosowaniu uliprystalu. 

Dane dotyczące skuteczności lub bezpieczeństwa wielokrotnego stosowania antykoncepcji awaryjnej w ciągu jednego cyklu miesiączkowego.

Z badań klinicznych wiemy, że lewonorgestrel w dawce 0,75 mg podawany wiele razy w ciągu 1 cyklu menstruacyjnego nie powoduje żadnych poważnych działań niepożądanych. 

Jest to jednak dawka o połowę niższa, niż ta którą zawiera 1 tabletka Escapelle. Codzienne stosowanie uliprystalu w dawkach wynoszących 5 mg i 10 mg badane było w leczeniu mięśniaków macicy i wydaje się zarówno bezpieczne jak i dobrze tolerowane, jednakże ‘tabletka dzień po” zawiera 30 mg uliprystalu. Zatem trudno na podstawie tych szczątkowych danych wyciągnąć jednoznaczne wnioski.

Kiedy można zastosować antykoncepcję awaryjną? 

W każdym dniu cyklu menstruacyjnego, podczas którego doszło do sytuacji awaryjnej. Tabletkę można przyjąć niezależnie od pory dnia czy posiłku. Czas gra tu dużą rolę – tabletkę trzeba przyjąć jak najszybciej. 

Jakie mogą być skutki uboczne tabletki “dzień po”? 

Do najczęstszych działań niepożądanych występujących po spożyciu lewonorgestrelu czy uliprystalu należą: nudności, wymioty, zaburzenia miesiączkowania, brak miesiączki, nasilone krwawienia miesiączkowe, krwawienia międzymiesiączkowe, ból brzucha, bóle miednicy, zawroty i bóle głowy, odczyny skórne alergiczne, nadwrażliwość piersi. 

 

Ważne informacje na koniec:

1. Tabletka “dzień po” może spowodować przesunięcie się terminu owulacji dlatego ważna jest kontynuacja stosowanej metod(y) antykoncepcji po jej przyjeciu.

2. W sytuacji, gdy pomimo spożycia tabletki dzień po, Twoja miesiączka się opóźnia – wykonaj test ciążowy. 

3. Antykoncepcja postkoitalna nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. 

Informacje techniczne na koniec – gdzie kupić, kto może wystawić?

Tabletka “dzień po” (zarówno EllaOne jak i Escapelle) ma obecnie w Polsce status leku dostępnego tylko na receptę. 

Receptę na tabletkę “dzień po” może wystawić każdy lekarz niezależnie od posiadanej specjalizacji; nie musi być to lekarz ginekolog. Recepta może zostać wystawiona także podczas konsultacji online.

Pamiętaj, żeby podczas konsultacji podać lekarzowi ważne szczegóły, tak aby wybrana metoda antykoncepcji awaryjnej była najskuteczniejsza. 

Ile kosztuje tabletka “dzień po”? 

Escapelle kosztuje około 50-70zł, natomiast EllaOne ok. 100-120zł. (ceny orientacyjne).

  • Udostępnij artykuł: